ದೇವಿಪ್ರಸಾದ್ ಚಟ್ಟೋಪಾಧ್ಯಾಯ – ಬದುಕು ಮತ್ತು ಬರಹ


ಯಾವುದೇ ಸಮಾಜದ ಈವತ್ತಿನ ಹಾಗೂ ಭವಿಷ್ಯದ ಗತಿಯನ್ನು ಅರ್ಥ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕೆ ನಾವು ಹಾದು ಬಂದ ದಾರಿಯ ಪರಿಚಯಬೇಕು ಎಂಬುದು ಸತ್ಯ. ಆದರೆ ನಮ್ಮ ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ಅರಿಯುವುದು ಅಷ್ಟು ಸುಲಭದ ಕೆಲಸವಲ್ಲ. ಯಾಕೆಂದರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಅಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿವೆ, ಎಷ್ಟನ್ನೋ ಕಳೆದುಕೊಂಡಿದ್ದೇವೆ, ಹಲವನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿದ್ದೇವೆ. ಈ ಗೋಜಲನ್ನೆಲ್ಲಾ ಬಿಡಿಸಿಕೊಂಡು ಮತ್ತೆ ಅದನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾದ್ದದ್ದು ಅನಿವಾರ್ಯವಾದರೂ ಕೂಡ ಸುಲಭವೇನಲ್ಲ. ಆದರೆ ನಮ್ಮ ಅದೃಷ್ಟ, ಹಲವಾರು ಸಂಶೋಧಕರು ತಮ್ಮ ಬದುಕನ್ನೇ ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಮುಡಿಪಾಗಿಟ್ಟು ನಮಗೆ ನೆರವಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇಂತಹ ನೂರಾರು ಮಹಾನುಭಾವರ ಕೊಡುಗೆಯನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಂಡು, ಈ ಅಧ್ಯಯನವನ್ನು ಮುಂದಕ್ಕೆ ಒಯ್ಯುವುದು ನಾವು ಇವರಿಗೆ ಸಲ್ಲಿಸಬಹುದಾದ ನಿಜವಾದ ಕೃತಜ್ಞತೆಯಾಗಬಲ್ಲದು.  ಇವರೆಲ್ಲಾ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಿಂದ ಬಂದವರು ಹಾಗೂ ವಿವಿಧ ಸೈದ್ಧಾಂತಿಕ ನಿಲುವನ್ನು ಹೊಂದಿರು ವವರು. ಜೊತೆಗೆ ಇವರೆಲ್ಲರ ಉದ್ದೇಶ ಕೂಡ ಒಂದೇ ಆಗಿರಲಿಲ್ಲ.  ಇದರಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಕ್ಸ್‌ವಾದೀ ದೃಷ್ಟಿಕೋನವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಬಂದಂತಹ ಎಡಪಂಥೀಯ ಚಿಂತಕರದ್ದು ಒಂದು ಗುಂಪು. ನಮ್ಮ ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು, ನಮ್ಮ ದಾರ್ಶನಿಕ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಕುರಿತಂತೆ ಇವರು ಮಾಡಿರುವ ಸಂಶೋಧನೆಯು, ನಾವು ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ನೋಡುವ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನೇ ಬದಲಿಸಿದೆ, ಅಧ್ಯಯನಕ್ಕೆ ಒಂದು ಹೊಸ ಆಯಾಮವನ್ನೇ ನೀಡಿದೆ.  ನಮ್ಮ ಪೂರ್ವಿಕರ ಬದುಕಿನ ಶೈಲಿಯ ಬಗ್ಗೆ, ಅವರ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದ ಬಗ್ಗೆ ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ ಹೊಳಹನ್ನು ನೀಡಿದೆ.


ಇಂತಹ ಎಡಪಂಥೀಯ ಭಾರತೀಯ ಚಿಂತಕರಲ್ಲಿ ಚರಿತ್ರೆಯ ವಿಷಯಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗ ಡಿ.ಡಿ. ಕೋಸಾಂಬಿಯವರು ನೆನಪಾದರೆ, ತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅಗ್ರಗಣ್ಯರು ದೇವಿಪ್ರಸಾದ್ ಚಟ್ಟೋಪಾಧ್ಯಾಯ. ಇವರು ನಮ್ಮ ಬೌದ್ಧಿಕ ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೆ ಅಸಾಮಾನ್ಯ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬುದರಲ್ಲಿ ಎರಡನೇ ಮಾತಿಲ್ಲ.  ದೇವಿಪ್ರಸಾದರು ಕೇವಲ ಚಿಂತಕರಾಗಿ, ಸಂಶೋಧಕರಾಗಿ ಮಾತ್ರ ದುಡಿದವರಲ್ಲ, ಕಮ್ಯುನಿಸ್ಟ್ ಚಳುವಳಿಯ ಅತ್ಯಂತ ಸಕ್ರಿಯ ಕಾರ್ಯಕರ್ತರೂ ಆಗಿದ್ದರು. ಪಕ್ಷದ ಕೆಲಸಕ್ಕಾಗಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ದೆಸೆ ಯಿಂದಲೂ ತಮ್ಮನ್ನು ತಾವು ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದ ದೇವಿಪ್ರಸಾದರು ಭಾರತೀಯ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪರಂಪರೆಯ ಅಧ್ಯಯನವನ್ನೂ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ದೆಸೆಯಿಂದಲೇ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿ ದ್ದರು. ಇವೆರಡನ್ನು ತೂಗಿಸಿಕೊಂಡು ಹೋಗುವುದು ಸುಲಭವಲ್ಲ. ಪಕ್ಷದ ಚೌಕಟ್ಟು ಸಂಶೋಧನೆಯ ಮನಸ್ಥಿತಿಗೆ ಬಂಧನವಾಗಿಬಿಡಬಹುದು.  ಭಾರತೀಯ ತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರದ ಅಧ್ಯಯನದ ಪ್ರಸ್ತುತತೆಯನ್ನು ಪಕ್ಷದ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಹೊಂದಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಕೂಡ ಒಂದು ಸವಾಲೇ. ಇವೆಲ್ಲದರ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಇವರನ್ನು ಪರಿಚಯ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಅಗತ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ.

ಚಟ್ಟೋಪಾಧ್ಯಾರ ಆಸಕ್ತಿಗಳು ತುಂಬಾ ವೈವಿಧ್ಯಪೂರ್ಣವಾದವು. ಮಕ್ಕಳ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಾಕಷ್ಟು ಕೃಷಿಮಾಡಿ ಅವರಿಗಾಗಿಯೇ ಒಂದು ಪತ್ರಿಕೆಯನ್ನು ತರುವ ಸಾಹಸದಲ್ಲಿ ಇವರು ಸತ್ಯಜಿತ್ ರಾಯ್, ರವಿಶಂಕರ್ ಮೊದಲಾದ ಧೀಮಂತರ ಜೊತೆ ದುಡಿದಿದ್ದಾರೆ. ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ ತಮ್ಮ ಸಮಕಾಲೀನ ದಿಗ್ಗಜರೊಂದಿಗೆಲ್ಲ ಇವರಿಗೆ ಆತ್ಮೀಯ ಸಂಬಂಧ ಇತ್ತು. ಕಲ್ಕತ್ತ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯವು ಸತ್ಯಜಿತ್ ರಾಯ್ ಅವರಿಗೆ ಡಾಕ್ಟರೇಟ್ ಪದವಿಯನ್ನು ನೀಡಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿದಾಗ, ಸತ್ಯಜಿತ್ ರಾಯ್ ಅವರನ್ನು ಇದಕ್ಕೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಮನವೊಲಿಸಲು ಕುಲಪತಿಗಳು ದೇವಿಪ್ರಸಾದರನ್ನು ಕೇಳಿಕೊಂಡರು. ಖ್ಯಾತ ಕಲಾವಿದ ಜಮಿನಿರಾಯ್ ಒಂಟಿಯಾಗಿರಬೇಕಾದ ಒಂದು ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ದೇವಿಪ್ರಸಾದರೊಂದಿಗೆ ಕೆಲಕಾಲ ಇದ್ದರು. ಮಕ್ಕಳ ಸಾಹಿತ್ಯ, ಕವನ ರಚನೆಯಲ್ಲಿ ಕೆಲಕಾಲ ಕಳೆದ ನಂತರ ತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮನ್ನು ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡರು. ಕೊನೆಗೆ ಭಾರತೀಯ ವಿಜ್ಞಾನ ಪರಂಪರೆಯ ಕಣಜಕ್ಕೆ ಕೈಹಾಕಿದರು.

ಲೋಕಾಯತ ಅಥವಾ ಚಾರ್ವಾಕ ಎಂಬ ಪಂಥವನ್ನು ಕುರಿತಂತೆ ಅತಿ ಲಘು ವಾದ ಟೀಕೆಗಳ ಸುರಿಮಳೆಯಿತ್ತು. ಆದರೆ, ಈ ಪೂರ್ವಾಗ್ರಹದ ನಡುವೆಯೇ, ಆಳವಾದ ಗಂಭೀರ ಅಧ್ಯಯನದ ಮೂಲಕ ಲೋಕಾಯತ ದರ್ಶನವನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಟ್ಟ ಹಿರಿಯ ವಿದ್ವಾಂಸರು ಇವರು. ಭಾರತೀಯ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ವಿಜ್ಞಾನ, ತಾಂತ್ರಿಕ ಕೌಶಲ್ಯ, ತಾತ್ವಿಕ ಚಿಂತನೆ, ವೈದ್ಯಕೀಯ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಹೇಗೆ ವಿಕಾಸವಾದವು ಮತ್ತು ಅವುಗಳಿಗೆ ಅಡ್ಡಿ ಆತಂಕಗಳು ಎಲ್ಲಿಂದ ಬಂದವು ಎನ್ನುವುದನ್ನು ಶುದ್ಧ ಸಂಶೋಧನೆ ಯಿಂದ ವಿಶದಪಡಿಸಿದ ಮೊದಲ ಮಾರ್ಕ್ಸವಾದೀ ಚಿಂತಕ ದೇವಿಪ್ರಸಾದ್.  ಇವರೊಂದಿಗೆ ತೀರಾ ನಿಕಟ ಸ್ನೇಹವಿಟ್ಟುಕೊಂಡಿದ್ದ ಜಿ. ರಾಮಕೃಷ್ಣ ಅವರು ಗುರುತಿಸುವಂತೆ, “ಡಿ.ಡಿ.ಕೋಸಾಂಬಿ, ರಾಹುಲ ಸಾಂಕೃತ್ಯಾಯನ, ಜಾರ್ಜ್ ಥಾಮ್ಸನ್, ಜೋಸೆಫ್ ನೀಢಾಮ್, ಜೆ.ಡಿ.ಬರ್ನಾಲ್, ಗೋರ್ಡನ್ ಚೈಲ್ಡ್ ಇತ್ಯಾದಿ ಮಹಾ ಇತಿಹಾಸಕಾರರಿಗೆ ಮತ್ತು ದಾರ್ಶನಿಕರಿಗೆ ಸಮಾನಸ್ಕಂಧರಾಗಿ ನಿಲ್ಲುವ ಕೀರ್ತಿ ದೇವಿಪ್ರಸಾದರ ಹೆಗ್ಗಳಿಕೆಗಳಲ್ಲೊಂದು. ವಾಲ್ಟರ್ ರೂಬೆನ್‌ರಂತಹ ಅಪ್ರತಿಮ ಮಾರ್ಕ್ಸ್ ವಾದಿ ತತ್ವಜ್ಞಾನಿಯಿಂದ ಪ್ರಶಂಸೆಗೆ ಪಾತ್ರರಾದ ದೇವಿಪ್ರಸಾದರು ಭಾರತದ ಕಮ್ಯುನಿಸ್ಟ್ ಚಳುವಳಿಗೆ ಸೈದ್ಧಾಂತಿಕವಾಗಿ ಕಟ್ಟಿಕೊಟ್ಟ ಭದ್ರಕೋಟೆ ಅತ್ಯಮೂಲ್ಯವಾದದ್ದು.  ದೇವಿ ಪ್ರಸಾದರು ಎಡಪಂಥೀಯ ಚಿಂತಕರ ಬೌದ್ಧಿಕ ಉಸಿರಾಗಿದ್ದರೆಂದರೆ ತಪ್ಪಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಸೈದ್ಧಾಂತಿಕವಾಗಿ ತಪ್ಪು ಮಾರ್ಗಹಿಡಿದು ಭಾರತೀಯ ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರದ ಒಂದು ದೀರ್ಘ ಪರಂಪರೆಗೆ ಮಸಿ ಬಳಿಯಲು ಎಸ್.ಎ.ಡಾಂಗೆಯವರು ಹೊರಟಾಗ ಯಾವ ಅಳುಕೂ ಇಲ್ಲದೆ ಆಮೂಲಾಗ್ರವಾಗಿ ಅವರನ್ನು ವಿರೋಧಿಸಿ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾದವನ್ನು ನಿವಾರಿಸಿದ ದೇವಿಪ್ರಸಾದರು ಭಾರತೀಯ ಕಮ್ಯುನಿಸ್ಟ್ ಪಕ್ಷದ ಒಬ್ಬ ಕಳಶಪ್ರಾಯ ಬೌದ್ಧಿಕ ನಾಯಕರು.”

ಆಯಾ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಹಿರಿಯರ ಪಾಂಡಿತ್ಯವನ್ನು ಗೌರವಿಸುವಲ್ಲಿ ಇವರು ಎಂದೂ ಹಿಂದೆ ಬಿದ್ದವರಲ್ಲ. ಇವರ ಗುರುಗಳಾದ ರಾಧಾಕೃಷ್ಣನ್, ದಾಸಗುಪ್ತ ಮೊದಲಾದವರ ನಿಲುವಿನ ಬಗ್ಗೆ ಮೂಲಭೂತ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದ ಇವರು, ಅವರ ಕೊಡುಗೆಯನ್ನು ಶ್ಲಾಘಿಸುವವರಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿಗರು. ಹಾಗೆಯೇ ಮತ್ತೋರ್ವ ಹಿರಿಯರಾದ ಹಿರಿಯಣ್ಣನವರ ಬಗ್ಗೆ ಇವರಿಗೆ ಅಪಾರವಾದ ಗೌರವವಿತ್ತು. “ಭಾರತೀಯ ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಪ್ರವೃತ್ತಿಗಳು” ಕಿರುಹೊತ್ತಿಗೆಯನ್ನು “ಭಾರತೀಯ ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿ ಕೊಳ್ಳುವಲ್ಲಿ ನಮಗೆ ವಿಶಿಷ್ಟ ಸಹಾಯ ಮಾಡಿರುವ ಎಂ.ಹಿರಿಯಣ್ಣನವರಿಗೆ” ಅರ್ಪಿಸಿ ದ್ದರು. ಜೊತೆಗೆ ತಮ್ಮ ಕೃತಿಗಳಲ್ಲಿ ಇವರೊಂದಿಗೆ ತಮಗಿರುವ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವಾಗ ದೇವೀಪ್ರಸಾದರು ಬಳಸುವ ಕ್ರಮ ಕೂಡ ಇವರ ವಿನಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

ಹಿಂದಿನ ಪ್ರೇರಣೆ

ಇವರ ಜೀವನವನ್ನು, ಇವರ ಹೊಯ್ದಾಟಗಳನ್ನು, ಇವರ ಸಂಶೋಧನೆಯ ಹಾದಿಯನ್ನು, ಹೋರಾಟದ ಬದುಕನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಡುವುದು ನಿಜಕ್ಕೂ ಕಷ್ಟದ ಕೆಲಸ.  ಹಾಗಾಗಿ ದೇವಿಪ್ರಸಾದರ ಮಾತುಗಳನ್ನೇ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿ ಬಿಡುವುದು ಸೂಕ್ತ. ೧೯೮೧ ರಲ್ಲಿ ಸೋವಿಯತ್ ರಷ್ಯಾದ ವಿಜ್ಞಾನ ಅಕಾಡೆಮಿ ತನ್ನ ಸದಸ್ಯತ್ವವನ್ನು ಇವರಿಗೆ ನೀಡಿತು. ಆ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಇವರು ಮಾಡಿದ ಭಾಷಣದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಬದುಕನ್ನು ಅದರೆಲ್ಲಾ ಸಂಕೀರ್ಣತೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಬಿಚ್ಚಿಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ.  ಅದರ ಒಂದಿಷ್ಟು ತುಣುಕುಗಳನ್ನು ನಾವು ಗಮನಿಸಬಹುದು.

“ನನ್ನ ಕಾರ್ಯಕ್ಷೇತ್ರ ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರ, ಇನ್ನೂ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುವುದಾದರೆ ಭಾರತೀಯ ತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರ. ನಾನು ಹೇಗೆ ಈ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ಬಂದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಕಷ್ಟವಾಗಬಹುದು. ಆದರೆ ನಾನು ಬೆಳೆದು ಬಂದಂತಹ ಸೈದ್ದಾಂತಿಕ ಪರಿಸರ, ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಚಳುವಳಿಯು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದ ವಾತಾವರಣ ಇದಕ್ಕೆ ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣ ಎನ್ನುವುದು ಸತ್ಯ.

“ಅದು ನಿಮಗೆಲ್ಲಾ ತಿಳಿದಿರುವಂತೆ ತೀರಾ ಹತಾಶೆಯ ಹೋರಾಟ. ತಿನ್ನಲು ಕೂಳಿಲ್ಲದ, ಉಡಲು  ಬಟ್ಟೆಯಿಲ್ಲದ ಜನ ನಿರಾಯುಧರಾಗಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಶಾಹಿಯ ವಿರುದ್ದ ಮಾಡಿದ ಹೋರಾಟ. ಹಾಗಾಗಿ ನಮ್ಮನ್ನು ಹುರಿದುಂಬಿಸಲು, ಬ್ರಿಟಿಷರ ಆ ಕ್ರೂರ ಹಿಂಸೆಯನ್ನು ಎದುರಿಸಿ ನಿಲ್ಲಲು, ನಾವು ಅವರಿಗಿಂತ ಕೆಲವು ಮುಖ್ಯ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ಮುಂದಿದ್ದೇವೆ ಎಂಬುದು ನಮಗೇ ಮನವರಿಕೆಯಾಗಬೇಕಾಗಿತ್ತು.  ನಮ್ಮ ಕೆಲ ಹಿರಿಯರು, ಗುರುಗಳು ನಮ್ಮ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಕಂಡುಕೊಳ್ಳುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಿದರು.  ನಾನು ಚಿಕ್ಕವನಿದ್ದಾಗ ನನ್ನ ತಂದೆ ನನಗೆ ವೇದಾಂತ ಸಾರವನ್ನು ಬೋಧಿಸಲು ಒಬ್ಬ ಸಂಪ್ರದಾಯಸ್ಥ ಗುರುವನ್ನು ನೇಮಕ ಮಾಡಿಕೊಂಡರು. ಆಗ ತೀರಾ ಚಿಕ್ಕವನಿದ್ದೆ.  ಹಾಗಾಗಿ ನಾನು ಅದರಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟನ್ನು ಜೀರ್ಣಿಸಿಕೊಂಡೆ ಎಂಬುದು ಇಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವಲ್ಲ. ಆದರೆ, ನಮ್ಮನ್ನು ಆಳುತ್ತಿದ್ದ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಶಾಹಿ ಆಳರಸರ ಪೂರ್ವಜರು, ಇನ್ನೂ ನಾಗರಿಕತೆಯ ಮೊದಲ ಮೆಟ್ಟಲನ್ನು ಹತ್ತಲು ತಡವರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಕಾಲಕ್ಕೇ, ನಮ್ಮ ಪೂರ್ವಜರು ಅದತವಾದ ತಾತ್ವಿಕ ಪರಂಪರೆಯೊಂದನ್ನು ರೂಪಿಸಿದ್ದರು ಮತ್ತು ನಾನು ಆ ಪರಂಪರೆಯ ಹೆಮ್ಮೆಯ ವಾರಸುದಾರ. ಇದು ನನಗೆ ಮನವರಿಕೆಯಾಗಬೇಕು ಎಂಬುದೇ ಅದರ ಮುಖ್ಯ ಉದ್ದೇಶವಾಗಿತ್ತು. ನಮ್ಮ ಆಳರಸರು ತಮ್ಮ ಕ್ರೂರ ದಬ್ಬಾಳಿಕೆಯ ಮೂಲಕ ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಭೀತಿಯನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ನಮ್ಮ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ನಾಯಕರು ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಹೆಮ್ಮೆಯ ಭಾವನೆಯನ್ನು, ಆತ್ಮಸ್ಥೈರ್ಯವನ್ನು ಮೂಡಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.  ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ನಮ್ಮ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಪರಂಪರೆಯ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಹೊಗಳಿ ಭಾಷಣಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು.  ಹುತಾತ್ಮ ಖುಧಿರಾಂ ಕೇವಲ ಗೀತೆಯ ಪ್ರತಿಯೊಂದನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಧೈರ್ಯವಾಗಿ ನೇಣುಗಂಬ ಏರಿದ ಎಂದು ನಮ್ಮ ತಾಯಂದಿರು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ಕಥೆಯನ್ನು ಬೆರಗಿನಿಂದ ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದೆವು.  ಆ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಪುಸ್ತಕ ನಮ್ಮ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ನಾಯಕರಿಗೆ ಸಾವನ್ನು ಎದುರಿಸುವ ಅಪಾರವಾದ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ತಂದುಕೊಟ್ಟಿತ್ತು ಎನ್ನುವುದು ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಬೆರಗು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತಿತ್ತು.

“ಅಂತಹ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಭಾರತೀಯ ದರ್ಶನದ ಮೊದಲ ಪರಿಚಯ ವಾಯಿತು. ನಾನು ಶಾಲೆ ಮುಗಿಸಿ ಕಾಲೇಜಿಗೆ, ಕಾಲೇಜು ಮುಗಿಸಿ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯಕ್ಕೆ ಸೇರಿ ೧೯೪೨ರಲ್ಲಿ ಎಂ.ಎ. ಮುಗಿಸಿದೆ.  ನಾನು ಬೆಳೆದಂತೆ, ಜಗತ್ತೂ ಬದಲಾಯಿತು. ಅದರೊಂದಿಗೆ ದಾರ್ಶನಿಕ ಪರಂಪರೆಯ ಪ್ರಶ್ನೆಯು ಹೆಚ್ಚು ಸಂಕೀರ್ಣವಾಗತೊಡಗಿತು. ನನ್ನ ಹಿರಿಯರು ಹಾಗೂ ಗುರುಗಳ ತಲೆಮಾರಿನವರಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಅಸ್ಮಿತೆಯನ್ನು ಮೂಡಿಸಲು ವೇದಾಂತ ಹಾಗೂ ಗೀತೆಯನ್ನು ಕುರಿತ ಕುರುಡು ಭಕ್ತಿಯೇ ಸಾಕಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ನನ್ನ ತಲೆಮಾರಿನವರ ವಿಷಯವೇ ಬೇರೆ. ನಮ್ಮ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಸ್ವಾತಂತ್ರದ ಹೋರಾಟವು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಬೇರೆಯದೇ ಆದ ಆಯಾಮವನ್ನು ಪಡೆದು ಕೊಂಡಿತು. ನಮಗೆ ಅದು ಕೇವಲ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಶಾಹಿ ವಿರೋಧಿ ಹೋರಾಟ ಮಾತ್ರ ಆಗಿರಲಿಲ್ಲ, ಅದು ಸಮಾಜವಾದಕ್ಕಾಗಿ ನಡೆದ ಹೋರಾಟವೂ ಕೂಡ ಆಗಿತ್ತು.

“ಈ ಎಲ್ಲಾ ಬೆಳವಣಿಗೆಗಳು ನಿಖರವಾಗಿ ಹೇಗೆ ಆಯಿತು ಎಂಬುದನ್ನು ಗುರುತಿ ಸುವ ಕೆಲಸವನ್ನು ಇತಿಹಾಸಕಾರರಿಗೆ ಬಿಟ್ಟುಬಿಡೋಣ. ನಮ್ಮ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಹೇಳುವುದಾದರೆ ಅದು ತೀರಾ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ನಡೆದುಹೋದ ಬೆಳವಣಿಗೆಯಾಗಿತ್ತು. ಬಲವಾದ ಸೆನ್ಸಾರ್ ನಡುವೆಯೂ ನiಗೆ ಸಮಾಜವಾದ ಹಾಗೂ ಕಮ್ಯುನಿಸಂಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಸಾಹಿತ್ಯವು ದೊರಕುತ್ತಿತ್ತು. ಆಗ ಮಾರ್ಕ್ಸ್, ಏಂಗೆಲ್ಸ್ ಹಾಗೂ ಲೆನಿನ್ ಅವರ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸಿಗುವುದು ಸುಲಭವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಪೋಲೀಸರ ಕಣ್ಣು ತಪ್ಪಿಸಲು ಅವು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಮುಖಪುಟಗಳ ಮುಸುಕಿನಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಇನ್ಯಾವುದೋ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ನಮ್ಮಲ್ಲಿಗೆ ಕದ್ದುಮುಚ್ಚಿ ರವಾನೆಯಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ನಮ್ಮ ಕೈಗೆ ಸಿಕ್ಕಿದ್ದನ್ನೆಲ್ಲಾ ನಾವು ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಓದಿಮುಗಿಸುತ್ತಿದ್ದೆವು.  ಕಮ್ಯುನಿಸ್ಟ್ ನಾಯಕರು ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದ ಅಧ್ಯಯನ ಶಿಬಿರಗಳಿಗೆ ಕದ್ದು ಮುಚ್ಚಿ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದೆವು.  . . .

“ನಾನು ಪದವಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಯಾಗಿದ್ದಾಗ, ತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ವಿಶೇಷ ಅಧ್ಯಯನಕ್ಕೆ ಆರಿಸಿಕೊಂಡೆ. ಬಹುಶಃ ನಾನು ನನಗೆ ಇದು ಬೇಕು, ಇದು ಬೇಡ ಎನ್ನುವ ಪ್ರಜ್ಞೆ ಬಲಿಯುವ ಮೊದಲೇ ಭಾರತೀಯ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ದಾರ್ಶನಿಕ ನಿಲುವುಗಳಿಗೆ ನನ್ನ ಬದುಕು ತೆರೆದುಕೊಂಡಿದ್ದರಿಂದಲೋ ಏನೋ ನನಗೆ ಅದರ ಬಗ್ಗೆ ಒಂದು ವಿಧವಾದ ಆಕಷಣೆ ಉಂಟಾಗಿತ್ತು.  ಜೊತೆಗೆ ನನ್ನ ಮನೆಯ ವಾತಾವರಣವೂ ಇದಕ್ಕೆ ಪೂರಕವಾಗಿತ್ತು. ಹಲವಾರು ಸಂಸ್ಕೃತ ಪಂಡಿತರು ನಮ್ಮ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಸೇರುತ್ತಿದ್ದರು. ಆಗಿನ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಶ್ರೀಮಂತರಾಗಿದ್ದ ನಮ್ಮ ತಂದೆ ಒಂದರ್ಥದಲ್ಲಿ ಇವರಿಗೆಲ್ಲಾ ಪೋಷಕರಾಗಿದ್ದರು. ಭಾರತೀಯ ದರ್ಶನವನ್ನು ಕುರಿತು ಅವರು ನೀಡುತ್ತಿದ್ದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಮರ್ಥನೆಗಳೆಲ್ಲಾ ತೀರಾ ನಿಷ್ಪ್ರಯೋಜಕವಾಗಿದ್ದವು.  ಕೆಲವಂತೂ ತೀರಾ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾಗಿ ಹಾಗೂ ಧರ್ಮಾಂಧವಾಗಿದ್ದವು.

“ನನ್ನ ಸಹಪಾಟಿಗಳು ಮತ್ತು ಕಾಮ್ರೇಡುಗಳಿಗಿಂತ ನಮ್ಮ ದಾರ್ಶನಿಕ ಪರಂಪರೆಯ ಬಗ್ಗೆ ನನಗೆ ಹೆಚ್ಚು ತಿಳಿದಿತ್ತು ಮತ್ತು ಅದರ ಬಗ್ಗೆ ನನಗೆ ಒಂದು ರೀತಿಯ ವಿಶಿಷ್ಟ ಆಕರ್ಷಣೆಯು ಬೆಳೆದಿತ್ತು. ಅದರ ಜೊತೆಗೆ ನನ್ನ ಉಳಿದ ಸ್ನೇಹಿತರು ಹಾಗೂ ಕಾಮ್ರೇಡುಗಳಂತೆ ಕಮ್ಯುನಿಸ್ಟ್ ವಿಚಾರಗಳೂ ನನ್ನನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸಿದ್ದವು.

“ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ನಾನೊಂದು ವಿಷಯವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಈ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ನನ್ನನ್ನು ಒಂದು ಕಷ್ಟದ ಬೌದ್ಧಿಕ ಸಂಕಷ್ಟಕ್ಕೆ ಸಿಲುಕಿಸಿತ್ತು. ನಾನು ಈ ಇಕ್ಕಟಿನ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ವರ್ಷಗಳೇ ತೊಳಲಾಡಿದೆ. ಇದೊಂದು ತೀರಾ ತೊಡಕಿನ ಸಂದಿಗ್ಧವಾಗಿ ನನ್ನನ್ನು ಕಾಡುತ್ತಿತ್ತ್ತು. ಸರಳವಾಗಿ ಹೇಳುವುದಾದರೆ, ನನ್ನ ಮಾರ್ಕ್ಸ್‌ವಾದಕ್ಕೆ ನನ್ನ ಈ ಭಾರತೀಯ ತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರದ ಅಧ್ಯಯನ ಎಷ್ಟರಮಟ್ಟಿಗೆ ಪ್ರಸ್ತುತ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ನನ್ನನ್ನು ಸದಾ ಕಾಡುತ್ತಿತ್ತು. ನಾನು ತೀರಾ ಚಿಕ್ಕವನಿದ್ದಾಗಲೇ ಕಮ್ಯುನಿಸ್ಟ್ ಚಳುವಳಿಗೆ ಸೇರಿಕೊಂಡೆ. ಮಾರ್ಕ್ಸ್-ಲೆನಿನ್ ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಬಗ್ಗೆ ನನಗೆ ಇದ್ದ ಬೌದ್ಧಿಕ ಬದ್ಧತೆಯೇ ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ. ನಾನು ಮಧ್ಯಮ ವರ್ಗದ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಿಂದ ಬಂದವನಾದದ್ದರಿಂದ, ನನ್ನ ಆ ಹಿನ್ನೆಲೆಯನ್ನು ಮೀರಿಕೊಳ್ಳಲು, ಚಳುವಳಿಗೆ ತುಂಬಾ ಹೆಚ್ಚಿನ ನಿಷ್ಠೆಯಿಂದಿರುವುದು ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗಿತ್ತು. ಅದರ ಪರವಾಗಿ ಪ್ರಚಾರ ಮಾಡುವುದು, ಮಾರ್ಕ್ಸ್‌ವಾದ ಲೆನಿನ್‌ವಾದವನ್ನು ಕುರಿತು ಸರಳವಾಗಿ ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ತಯಾರಿಸುವುದು, ಸಾಹಿತ್ಯದ ಚರ್ಚೆಯಲ್ಲಿ ಸಮಾಜವಾದಿ ನೈಜತೆಯನ್ನು ಸಮರ್ಥಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು, ದ್ವಂದ್ವಾತ್ಮಕ ಹಾಗೂ ಚಾರಿತ್ರಿಕ ಭೌತವಾದಿ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಕುರಿತಂತೆ ಅಧ್ಯಯನ ಶಿಬಿರ ನಡೆಸುವುದು, ‘ಸೋವಿಯತ್ ರಷ್ಯಾದ ಸ್ನೇಹಿತರು’, ‘ಫ್ಯಾಸಿಸಂ ವಿರೋಧಿ ಬರಹಗಾರರು ಹಾಗೂ ‘ಕಲಾವಿದರ ಒಕ್ಕೂಟ’ ಮೊದಲಾದ ಸಂಘಟನೆಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವಯಂಸೇವಕರಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವುದು ಮುಂತಾದ ಕೆಲಸ ಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಬೇಕಿತ್ತು. ಅದೇ ಹೊತ್ತಿಗೆ, ನನ್ನ ಅಧ್ಯಯನದಿಂದ, ನನ್ನ ಮುಂದೆ ತೆರೆದುಕೊಂಡಿದ್ದ ಭಾರತೀಯ ದಾರ್ಶನಿಕ ಪರಂಪರೆಯ ಅಪಾರ ಸಾಧ್ಯತೆಯ ಬಗ್ಗೆಯೂ ಹೆಚ್ಚೆಚ್ಚು ವಿಸ್ಮಿತನಾಗುತ್ತಿದ್ದೆ. ಇವೆರಡನ್ನು ಹೇಗೆ ಹೊಂದಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು?  ಇದು ನನ್ನನ್ನು ತೀವ್ರವಾಗಿ ಕಾಡಿದ ಪ್ರಶ್ನೆ.

“ಹಲವಾರು ವರ್ಷ ನನ್ನನ್ನು ಈ ಗೊಂದಲ ಕಾಡುತ್ತಿತ್ತು ಎನ್ನುವುದನ್ನು ನಾನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲೇಬೇಕು. ನನ್ನಪ್ಪ ಮತ್ತು ನನ್ನ ಗುರುಗಳೊಂದಿಗೆ ನನ್ನ ಈ ಮಾರ್ಕ್ಸ್‌ವಾದವನ್ನು ಹೇಗೆ ಹೊಂದಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಎಂಬುದೇ ನನಗೆ ಅರ್ಥವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ನನ್ನ ಮಾರ್ಕ್ಸ್‌ವಾದದಿಂದಾಗಿ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ನಾನು ಸಂಪ್ರದಾಯವಿರೋಧಿ ಅನಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದೆ.  ಆದರೆ ನನ್ನ ಮಾರ್ಕ್ಸ್‌ವಾದಿ ಕಾಮ್ರೇಡುಗಳಿಗೆ ಭಾರತೀಯ ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರದ ಬಗ್ಗೆ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಆಸಕ್ತಿ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಅದು ಅವರಿಗೆ ಮುಖ್ಯವೇ ಆಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಅವರಿಗೆ ಮುಖ್ಯ ವಾಗಿದ್ದು ಶುದ್ಧವಾದ ಮಾರ್ಕ್ಸವಾದ-ಲೆನಿನ್‌ವಾದ. ಅಂದರೆ ಮಾರ್ಕ್ಸ, ಏಂಗೆಲ್ಸ್ ಮತ್ತು ಲೆನಿನ್ ಬರಹಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ತತ್ವಗಳು ಮಾತ್ರ ಅವರಿಗೆ ಮುಖ್ಯವಾಗಿತ್ತು. ಹಾಗಾಗಿ ಇದನ್ನು ಕಾರ್ಮಿಕರಿಗೆ, ರೈತರಿಗೆ, ಬುದ್ದಿಜೀವಿಗಳಿಗೆ ತಲುಪಿಸುವುದು ಹೇಗೆ ಎಂಬುದಷ್ಟೆ ಮುಖ್ಯವಾಗಿತ್ತು. ಭಾರತೀಯ ತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ಇಲ್ಲೇನು ಕೆಲಸ. ಅಷ್ಟೇ, ಅಲ್ಲ ಅದರ ಬಗ್ಗೆ ಒಂದು ರೀತಿಯ ಸಂಶಯ ಹಾಗೂ ದ್ವೇಷ ಕೂಡ ಅವರಲ್ಲಿ ಇತ್ತು.  ಅವರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ಒಂದು ಪ್ರಸ್ತುತತೆಯೇ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಅದು ನಮ್ಮ ಸಮಾಜ ತೀರಾ ಹಿಂದುಳಿದ ಹಾಗೂ ಪ್ರಾಕೃತಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿದ್ದಾಗ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡ ಕೆಳಮಟ್ಟದ ಜ್ಞಾನ ಎನ್ನುವ ತಾತ್ಸಾರ ಮತ್ತು ಅವಹೇಳನ ಅವರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮನೆಮಾಡಿತ್ತು.

“ಈಗ ಆ ದಿನಗಳನ್ನು ಅವಲೋಕಿಸಿದರೆ, ನಮ್ಮ ಚಳುವಳಿಯ ಅಪಕ್ವತೆಯೇ ಇಂತಹ ಧೋರಣೆಗೆ ಕಾರಣ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟ. ಚಾರಿತ್ರಿಕ ಭೌತವಾದೀ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಬಳಸಿ, ನಮ್ಮ ಭಾರತೀಯ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪರಂಪರೆಯ ವೈಶಾಲ್ಯವನ್ನು ಅರ್ಥ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಅಗತ್ಯ ಎನ್ನುವುದು ನಮಗಿನ್ನೂ ಅರ್ಥವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಇದು ಬೌದ್ಧಿಕ ಕುತೂಹಲದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮಾತ್ರ ಮುಖ್ಯವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ.  ಬದಲಾಗಿ, ನಮ್ಮ ಚಳುವಳಿಯ ಯಶಸ್ಸಿಗೂ ಇದು ಅವಶ್ಯಕವಾಗಿತ್ತು. ಇದನ್ನು ನಾವು ಅರ್ಥಮಾಡಿ ಕೊಳ್ಳದೇ ಹೋದಲ್ಲಿ, ತಲೆತಲಾಂತರಗಳಿಂದ ನಮ್ಮ ಜನ ಕುರುಡಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ನಂಬಿಕೆಯ ಮೇಲೆ ಮಾರ್ಕ್ಸವಾದೀ ತತ್ತ್ವಗಳನ್ನೂ ಹೇರಬಹುದಿತ್ತೇ ಹೊರತು ಬೇರೇನೂ ಆಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಭಾರತಕ್ಕೆ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಬಂದ ಮೇಂತೂ ನಮ್ಮ ನೈತಿಕ ಸ್ಥೈರ್ಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ನಮ್ಮ ದಾರ್ಶನಿಕ ಪರಂಪರೆಯ ಮೇಲಿನ ಕುರುಡು ವ್ಯಾಮೋಹದ ಅವಶ್ಯಕತೆಯೂ ನಮಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಇಂತಹ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಅವಶ್ಯಕತೆ ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿಯೇ ಇದೆ. ಜೊತೆಗೆ, ನಮ್ಮ ದಾರ್ಶನಿಕ ಪರಂಪರೆಯು ಪ್ರಾಚೀನ ಭಾರತೀಯ ಸಮಾಜವು ಹಿಂದುಳಿದಿದ್ದ ಹಂತದಲ್ಲಿದ್ದಾಗ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡಿದ್ದು ಅನ್ನುವ ಒಂದೇ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ಅದನ್ನು ದ್ವೇಷಿಸುವ ಮನೋಭಾವ ತೀರಾ ಅಸಹಜವಾದದ್ದು.

“ನಮ್ಮ ಪುರಾತನ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನಿಗಳಲ್ಲಿ ಹಲವರು ಇಂದು ನಾವು ಸಮರ್ಥಿಸುತ್ತಿರುವ ನಿಲುವನ್ನು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಥಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.  ಮಾರ್ಕ್ಸ್‌ವಾದಿಗಳಾದ ನಾವು ಇಂದು ವಿರೋಧಿಸುತ್ತಿರುವ ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳನ್ನು, ಅವರು ಅಂದು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ವಿರೋಧಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಈಗ ಭಾರತೀಯ ದರ್ಶನದ ಹಲವಾರು ಚಿಂತನೆಗಳನ್ನು ನಮ್ಮ ಚಳುವಳಿಗೆ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದಾದ ಸಾಧ್ಯತೆಗಳಿವೆ.  ಹೀಗಿರುವಾಗ ಭಾರತೀಯ ತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಕೇವಲ ಸಂಪ್ರದಾಯವಾದಿಗಳು ಹಾಗು ಮತಾಂಧರ ಕೈಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿ ಕೂರುವುದು ಖಂಡಿತಾ ನಮ್ಮ ಚಳುವಳಿಯ ಪ್ರಬುದ್ಧತೆಯ ಲಕ್ಷಣವಲ್ಲ, ನಮಗೆ ರಾಜಕೀಯ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಸಿಕ್ಕ ಮೇಲೆ, ಇಂದಿನ ದಾರ್ಶನಿಕ ಅಗತ್ಯದ ದೃಷ್ಟಿ ಯಿಂದ ನಮ್ಮ ಭಾರತೀಯ ದಾರ್ಶನಿಕ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಅವಶ್ಯಕತೆ ಇದೆ. ಅದನ್ನು ನಮ್ಮ ಭಾರತೀಯ ಜನತೆಯ ವಿಮೋಚನೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ  ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಅವಶ್ಯಕತೆಯೂ ಇದೆ. ಇಂದಿನ ನಮ್ಮ ಹೋರಾಟದ ಜಾಗತಿಕ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ದರ್ಶನವನ್ನು ಸಮಾಜವಾದ ಹಾಗೂ ಜಾಗತಿಕ ಶಾಂತಿಗಾಗಿ ಗ್ರಹಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾದ ತುರ್ತಿದೆ.”

ಬಹುಶಃ ದೇವಿಪ್ರಸಾದರ ಈ ಮಾತುಗಳು ಅವರ ಬದುಕನ್ನು ಸಮರ್ಥವಾಗಿ ಕಟ್ಟಿಕೊಡುತ್ತದೆ. ಅವರ ಅಧ್ಯಯನದ ದಿಕ್ಕನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

ಅಧ್ಯಯನದ ವಿಧಾನ

ಮಾರ್ಕ್ಸ್‌ವಾದ ಇವರು ಬದುಕನ್ನು ನೋಡುವ ಕಿಂಡಿಯಾಯಿತು ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ಹಾಗೂ ಅದರ ಸಾಕಾರಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇವರ ಹೋರಾಟ ಮತ್ತು ಅಧ್ಯಯನ ಎಂಬುದು ಕೂಡ ಸ್ಪಷ್ಟ. ಇವರೆಡೂ ಚಿಕ್ಕವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಇವರಿಗೆ ಜೊತೆಗಾರರಾದವು. ಇವು ಕೊನೆಯವರೆಗೂ ಇವರ ಆಪ್ತಗೆಳೆಯರಾಗೇ ಉಳಿದವು. ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಯಾಗಿದ್ದಾಗ, ಆಗ ಕಮ್ಯುನಿಸ್ಟ್ ಪಕ್ಷದ ನಾಯಕರಾಗಿದ್ದ ಪಿ.ಸಿ. ಜೋಷಿಯವರನ್ನು ದೇವಿಪ್ರಸಾದರು  ಒಮ್ಮೆ ಕೇಳಿದರು: “ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ನಾನು ಏನು ಕೆಲಸ ಮಾಡಲಿ?” ಅವರೆಂದರು: “ನೀನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ವ್ಯಾಸಂಗ ಮಾಡಿ ಮೊದಲ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದು ಕಮ್ಯುನಿಸ್ಟರಿಗೆ ಹೆಮ್ಮೆ ಉಂಟು ಮಾಡು. ಅಮೇಲೆ ವ್ಯಾಸಂಗ ಮುಂದುವರೆಸಿ ನಮಗೆಲ್ಲಾ ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರದ ಆಳ ವಾದ ತಿಳುವಳಿಕೆ ನೀಡು.” ಅದರಂತೆಯೇ ಇವರು ವ್ಯಾಸಂಗ ಮುಗಿಸಿ, ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಆಳವಾಗಿ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿ, ಸರ್ದೇಸಾಯಿ, ಡಾ. ಅಧಿಕಾರಿ, ಇ.ಎಂ.ಎಸ್, ಬಿ.ಟಿ. ರಣದಿವೆ ಇತ್ಯಾದಿ ನಾಯಕರಿಗೆ ಕೂಡ ಅವರು ಅನೌಪಚಾರಿಕವಾದ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಕ ರಾಗಿದ್ದರು.

೧೯೪೦ರಲ್ಲಿ ಮುಂಬಯಿಯ ಖಾಲ್ಸಾ ಕಾಲೇಜಿನಲ್ಲಿ ಅಧ್ಯಾಪನ ವೃತ್ತಿಯೊಂದಿಗೆ ತಮ್ಮ ವೃತ್ತಿ ಜೀವನವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದ ಇವರು, ನಂತರ ಕಲ್ಕತ್ತಾದ ಸಿಟಿ ಕಾಲೇಜಿನಲ್ಲಿ ಅಧ್ಯಾಪಕರಾಗಿದ್ದುಕೊಂಡು ಅಧ್ಯಯನ, ಸಂಶೋಧನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಕೊಂಡರು.  ಅದರ ಜೊತೆಜೊತೆಗೆ, ತಾವು ಕಂಡುಕೊಂಡಿದ್ದನ್ನು ಬರವಣಿಗೆಗೆ ಇಳಿಸುತ್ತಾ ನಿರಂತರ ವಾಗಿ ಕಾರ್ಯಪ್ರವೃತ್ತರಾದರು. ೧೯೭೦ರ ಕೊನೆಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಬಿಟ್ಟು, ಪೂರ್ಣಪ್ರಮಾಣದ ಸಂಶೋಧನೆಯಲ್ಲಿ ತಮ್ಮನ್ನು ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡರು.

ದಾಸ್‌ಗುಪ್ತ, ರಾಧಾಕೃಷ್ಣನ್ ಅವರಂತಹ ಗುರುಗಳ ಗರಡಿಯಲ್ಲಿ ಇವರು ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರ ಕಲಿತರು. ಆದರೆ ತಮ್ಮ ಮಾರ್ಕ್ಸ್‌ವಾದೀ ಶ್ರದ್ಧೆಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ಹಾಗೇ ಉಳಿಸಿಕೊಂಡರು. ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದಲ್ಲಿ ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರದ ಸ್ನಾತಕೋತ್ತರ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಯಾಗಿದ್ದಾಗ ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ದೇವಿಪ್ರಸಾದರನ್ನು ಡಾ. ರಾಧಾಕೃಷ್ಣನ್ ಆಗಾಗ್ಗೆ ಛೇಡಿಸುತ್ತಿದ್ದರಂತೆ: “ಏನಪ್ಪ ನಿನ್ನ ಗುರು ಮಾರ್ಕ್ಸ್ ಈ ಬಗ್ಗೆ ಏನು ಹೇಳು ತ್ತಾನೆ?” ಅದಾದ ನಲವತ್ತು ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ ಸಿಮ್ಲಾದ ಉನ್ನತ ಅಧ್ಯಯನ ಸಂಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ವಿಚಾರಗೋಷ್ಠಿಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಇಬ್ಬರ ಭೇಟಿ. ಆಗ ರಾಧಾಕೃಷ್ಣನ್ ಅಂದರು: “ಇಷ್ಟು ಶ್ರದ್ದೆಯಿಂದ ನೀನು ಮಾರ್ಕ್ಸ್‌ನನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿದೆ ಯೆಂದರೆ ಹೆಮ್ಮೆ ಪಡಬೇಕಾದ ವಿಷಯವೇ ಸರಿ.” ಈ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದಾಗಿಯೇ ತಮಗೆ ಅಧ್ಯಯನ ಸಾಧ್ಯವಾದದ್ದು ಎಂಬುದು ಅವರ ನಂಬಿಕೆ. “ಈ ಶ್ರದ್ಧೆ ಇಲ್ಲದೇ ಹೋಗಿ ದ್ದರೆ, ನನ್ನದು ಶುಷ್ಕ ಪಾಂಡಿತ್ಯವಾಗಿಬಿಡುತ್ತಿತ್ತು” ಎಂದು ಒಂದು ಕಡೆ ಹೇಳಿಕೊಂಡಿ ದ್ದಾರೆ.

ಮಾರ್ಕ್ಸ್‌ವಾದ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಒಂದಲ್ಲ ಒಂದು ದಿನ ಆಳುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಇವರ ಬಲವಾದ ನಂಬಿಕೆಯಾಗಿತ್ತು. ಒಮ್ಮೆ ಬಲ್ಗೇರಿಯಾದಲ್ಲಿ ಅಂತರರಾಷ್ತ್ರೀಯ ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರ ಒಂದು ಸಮ್ಮೇಳನ. ಕಡೆಯ ಬಹಿರಂಗ ಅಧಿವೇಶನದಲ್ಲಿ ಇಂಗ್ಲೆಂಡಿನ ಖ್ಯಾತ ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ ಎ.ಜೆ. ಏಯರ್ ಮಾತನಾಡಿ ಮಾರ್ಕ್ಸ್‌ವಾದವನ್ನು ಹಂಗಿಸಿದರು.  ಅವರ ನಂತರ ಮಾತನಾಡಿದ ದೇವಿಪ್ರಸಾದರು ಹೇಳಿದರು: “ಮೊದಲು ಮಾತನಾಡಿದವರ ಹೆಸರು ನನಗೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಗೊತ್ತಾಗಲಿಲ್ಲ. ಆತ ಇಂಗ್ಲೆಂಡಿನವರೆಂದು ಮಾತ್ರ ಗೊತ್ತಾಯಿತು.  ಆ ಸಣ್ಣ ದ್ವೀಪವೂ ಸೇರಿದಂತೆ ಪ್ರಪಂಚವೆಲ್ಲಾ ಮಾರ್ಕ್ಸ್‌ವಾದಕ್ಕೆ ತಲೆಬಗುವ ಕಾಲ ಬರುತ್ತದೆಂದು ನಮ್ರವಾಗಿ ನಾನು ಅವರಿಗೆ ಸೂಚಿಸ ಬಯಸುತ್ತೇನೆ.”

ಹಾಗಾಗಿ ಅಧ್ಯಯನಕ್ಕೆ ಇವರು ದ್ವಂದ್ವಾತ್ಮಕ ಭೌತವಾದೀ ಮಾರ್ಗ ಹಿಡಿದಿರುವುದು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವೇ. ಆದುದರಿಂದ ಇವರ ಅಧ್ಯಯನ ವಸ್ತುನಿಷ್ಠ ಅಲ್ಲ ಅನ್ನುವ ಆಕ್ಷೇಪಣೆ ಯನ್ನು ಯಾರಾದರೂ ಎತ್ತುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಈ ಬಗ್ಗೆ ಒಂದೆರಡು ಸ್ಪಷ್ಟನೆ ನೀಡುವುದು ಸೂಕ್ತವಾಗಬಹುದು. ದೇವಿಪ್ರಸಾದರು ತಮ್ಮ ಅಧ್ಯಯನ ಕ್ರಮ ವನ್ನು ಕುರಿತು ಲೋಕಾಯತ ಪುಸ್ತಕದ ಪ್ರವೇಶಿಕೆಯಲ್ಲಿ ವಿಶದವಾಗಿ ಚರ್ಚಿಸಿದ್ದಾರೆ.  ಪ್ರಾಚೀನ ಸಮಾಜದ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾದರೆ  ಕ್ರಿಯಾತ್ಮಕವಾದ  ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ ಅವಶ್ಯಕವಾಗುತ್ತದೆ. ಕ್ರಿಯಾತ್ಮಕ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ ಎಂದರೇನು? ಸಾಂಖ್ಯ ದರ್ಶನದ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿದ ಹಿರಿಯ ಸಂಶೋಧಕರಾದ ಕೃಷ್ಣಚಂದ್ರ ಭಟ್ಟಾಚಾರ್ಯ ಅವರ ಪ್ರಕಾರ, “ಕ್ರಿಯಾತ್ಮಕ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ ಅಂದರೆ, ಹಲವಾರು ದಾರ್ಶನಿಕ ಶಾಖೆಗಳಲ್ಲಿ ಈಗಾಗಲೇ ಇರುವುದನ್ನು ಹಿಗ್ಗಿಸುವುದಲ್ಲ. ಅದರಲ್ಲಿರುವ ಕೆಲವು ಮೂಲಭೂತ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಹೊಸದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಅದರ ಹೊಸ ಸಾಧ್ಯತೆಗಳನ್ನು ಕಂಡುಕೊಳ್ಳುವುದರ ಮೂಲಕ ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟ ದರ್ಶನದ ಭಂಡಾರಕ್ಕೆ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕ ಸೇರ್ಪಡೆಯನ್ನು ಮಾಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.”

ಆದರೆ ಇಂತಹ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯನ್ನು ಸಲೀಸಾಗಿ ಮಾಡಲು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.  ಇದಕ್ಕೆ ಉತ್ಕೃಷ್ಟವಾದ ಊಹನಾತ್ಮಕ ಜಾಣ್ಮೆ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.  ಜೊತೆಗೆ ಆ ದರ್ಶನಗಳಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲದ ಆಧುನಿಕ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಗಳನ್ನು ಅದರ ಮೇಲೆ ಹೇರುವ ಅಪಾಯವು ಇಂತಹ ಅಧ್ಯಯನದಲ್ಲಿ ಇದೆ.  ಆದರೆ ಪುರಾತನ ದಾರ್ಶನಿಕ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುವಾಗ ಈ ರೀತಿಯ ಊಹೆ ಅನಿವಾರ್ಯ. ಇದನ್ನು ಭಟ್ಟಾಚಾರ್ಯರಂತಹ ಹಿರಿಯ ವಿದ್ವಾಂಸರೂ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಇಂತಹ ಅಧ್ಯಯನವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಿನಿಷ್ಠ ಎಂದು ತಳ್ಳಿಹಾಕುವುದು ತಪ್ಪಾಗುತ್ತದೆ. ಯಾಕೆಂದರೆ ನಾವು ವಸ್ತುನಿಷ್ಠವಾಗಿದೆ ಅನ್ನುವ ಅಧ್ಯಯನಗಳೂ ಕೂಡ, ಅಂತಿಮವಾಗಿ ವ್ಯಕ್ತಿನಿಷ್ಠ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ.  “ವಿಶ್ಲೇಷಿಸುವ ಮನಸ್ಸು ಲೆಕ್ಕಹಾಕುವ ಯಂತ್ರವಲ್ಲ ಅಥವಾ ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ ಮಿದುಳೂ ಅಲ್ಲ. ವಿಶ್ಲೇಷಕ ಕೂಡ ಯೋಚಿಸಬಲ್ಲ ಜೀವಿ. ಹಾಗಾಗಿ ಅವನು ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ ಮಾಡುವ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅವನ ಸಿದ್ಧಾಂತ ಹಾಗೂ ನಿಲುವು ಇವುಗಳೂ ಕೂಡ ಅವನ ಆಲೋಚನಾ ಕ್ರಮವನ್ನು ಪ್ರಭಾವಿಸುತ್ತಿರುತ್ತವೆ.” ದಾಸ್‌ಗುಪ್ತ ಹಾಗೂ ರಾಧಾಕೃಷ್ಣನ್ ಅವರಂತಹ ವಿದ್ವಾಂಸರು ಕೂಡ ತಮ್ಮ ಭಾವನಾವಾದಿ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದ ಹಿನ್ನಲೆಯಲ್ಲೇ ನಮ್ಮ ದರ್ಶನಗಳನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಿಕೊಂಡಿರುವುದು.  ಹಾಗಾಗಿ ವ್ಯಕ್ತಿನಿಷ್ಠತೆ ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ಅನಿವಾರ್ಯ. ಅದು ತಪ್ಪೂ ಅಲ್ಲ. ಆದರೆ, ವಿಶ್ಲೇಷಕನ ನಂಬಿಕೆಗೆ ಅಧಾರವೇ ಇಲ್ಲ ಅಂತಾದರೆ ಅಥವಾ ದೃಷ್ಟಿಕೋನವನ್ನೇ ತಿರುಚಿಬಿಟ್ಟರೆ ಅಥವಾ ಅದನ್ನು ಅನ್ವಯಿಸುವುದು ಅನುಚಿತವಾಗಿದ್ದರೆ ಅದನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಮಾರ್ಕ್ಸ್‌ವಾದವನ್ನು ಅಧ್ಯಯನದ ಸೈದ್ಧಾಂತಿಕ ಚೌಕಟ್ಟೆಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಮೇಲೆ ಕೇವಲ ಕಳೆದು ಹೋಗಿರುವ ಸಿದ್ದಾಂತಗಳ ಪುನರ್ರಚನೆಯ ಕೆಲಸವನ್ನಷ್ಟೇ ಮಾಡಿದರೆ ಸಾಲದು. ಮಾರ್ಕ್ಸ್‌ವಾದವು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯ ಭೌತಿಕ ನೆಲೆಯನ್ನು ಕಂಡುಕೊಳ್ಳಬಯಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿ ಚಿಂತನೆಯನ್ನು ಅದರ ಚಾರಿತ್ರಿಕ ಸಂಬಂಧ ಹಾಗೂ ಗತಿಯ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಗ್ರಹಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಮಾರ್ಕ್ಸ್‌ವಾದಿ ಸಂಶೋಧಕನ ಕೆಲಸ ಕಷ್ಟದ್ದಾಗುತ್ತದೆ.

ಭೌತವಾದೀ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದಿಂದ ಅಧ್ಯಯನ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದ ದೇವಿಪ್ರಸಾದರಿಗೆ ಎರಡು ರೀತಿಯ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು ಎದುರಾಗುತ್ತವೆ. ಒಂದು: ಈವರೆಗೂ ಭಾರತೀಯ ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಕುರಿತಂತೆ ಯಾರೂ ವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾಗಿ ಭೌತವಾದೀ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡದೇ ಇರುವುದರಿಂದ ಇವರ ದಾರಿ ದುರ್ಗಮವಾಗುತ್ತದೆ.  ಎರಡನೆ ಯದು: ಇವರ ಅಧ್ಯಯನಕ್ಕೂ ಕೂಡ ಇವರು ಭಾವನಾವಾದಿ ನೆಲೆಯಿಂದ ಮಾಡಿ ರುವ ಅಧ್ಯಯನವನ್ನೇ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಆಧರಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.  ಭಾವನಾವಾದಿಗಳ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳು ಈಗಾಗಲೇ ಜನರಿಗೆ ಚಿರಪರಿಚಿತವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಭಿನ್ನವಾದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಮಂಡಿಸುವುದು ಸುಲಭದ ಕೆಲಸವಲ್ಲ. ಆದರೆ ದೇವಿ ಪ್ರಸಾದರು ಈ ಕೆಲಸವನ್ನು ತೀರಾ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯಿಂದ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ.

ದೇವಿಪ್ರಸಾದರ ಪ್ರಮುಖ ಕೃತಿಗಳು

ಇವರು ಸುಮಾರು ೬೦ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಇವರ ಅಧ್ಯಯನದ ಮುಖ್ಯ ಶೋಧನೆ ಐದು ಪ್ರಮುಖ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿವೆ ಎನ್ನಬಹುದು. ಉಳಿದ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಅಂಶಗಳೇ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ, ಬೇರೆ ಬೇರೆ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಪುನರುಕ್ತವಾಗಿವೆ.

ಇವರ ಮೊದಲ ಗ್ರಂಥ ಲೋಕಾಯತ (ಜುಲೈ೧೯೫೯). ದೇವಿಪ್ರಸಾದರಿಗೆ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಲೈಬ್ರರಿಯನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಆಸೆ ತುಂಬಾ ಇತ್ತು. ಜೊತೆಗೆ ಗ್ರೀಕ್ ಆಧ್ಯಯನದಲ್ಲಿ ಖ್ಯಾತರಾದ ಜಾರ್ಜ್ ಥಾಮ್ಸನ್‌ರ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಸಂಶೋಧನೆ ಮಾಡುವ ಆಸೆಯೂ ಇತ್ತು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ಲಂಡನ್ನಿಗೆ ಹೋದರು. ಅದು ಆರ್ಥಿಕವಾಗಿ ಇವರ ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ಸಂಕಷ್ಟದ ಸಮಯ.  ಆದರೆ ಇವ್ಯಾವುದೂ ಇವರ ಅಧ್ಯಯನಕ್ಕೆ ಅಡ್ಡಿಯಾಗಲಿಲ್ಲ,  ಅಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಚೀನ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಭೌತವಾದವನ್ನು ಕುರಿತು ಇವರು ನಡೆಸಿದ ವಿದ್ವತ್‌ಪೂರ್ಣ ಅಧ್ಯಯನದ ಫಲವೇ ಲೋಕಾಯತ ಉದ್ಗ್ರಂಥ.  ಇದು ಇವರಿಗೆ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಖ್ಯಾತಿಯನ್ನು ತಂದುಕೊಟ್ಟ ಕೃತಿ.  ಈ ಗ್ರಂಥಕ್ಕೆ ಮುನ್ನುಡಿ ಬರೆದ ಮತ್ತೋರ್ವ ಖ್ಯಾತ ಸಂಶೋಧಕ ವಾಲ್ಟರ್ ರೂಬೆನ್ ಅವರು ದೇವಿಪ್ರಸಾದರನ್ನು “ಚಿಂತನಾ ಸುಧಾರಕ” ಎಂದಿದ್ದಾರೆ.  ಕಳೆದು ಹೋಗಿದ್ದ ಲೋಕಾಯತ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಡುವ ಕೆಲಸವನ್ನು ಈ ಗ್ರಂಥದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಭಾರತೀಯ ದರ್ಶನವೆಂದರೆ ಕೇವಲ ಆತ್ಮ, ಮೋಕ್ಷ ಮುಂತಾದ ಕಲ್ಪನೆಗಳ ಚಿಂತನೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಮೊಟ್ಟಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಅಲ್ಲಗಳೆದು, ಅದನ್ನು ವಿರೋಧಿಸಿದ ಲೋಕಾಯತರ ಭೌತವಾದೀ ದರ್ಶನದ ಪರಿಚಯ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ.

ಲೋಕಾಯತ ದರ್ಶನಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಬರೆದ ಇವರ ಇನ್ನೊಂದು ಮಹತ್ವದ ಕೃತಿ, ಪಾಚೀನಭಾರತಲ್ಲಿ ಭೌತವಾದ.’  ಲೋಕಾಯತ ಗ್ರಂಥಕ್ಕೆ ಮುನ್ನುಡಿ ಬರೆದ ರೂಬೆನ್ ಅವರು ಕೇಳಿದ ಒಂದು ಪ್ರಶ್ನೆ ಈ ಗ್ರಂಥದ ರಚನೆಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು.  “ನಿಮ್ಮ ಲೋಕಾಯತ ಗ್ರಂಥದಲ್ಲಿ ಆ ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರದ ಮೂಲಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಎಲ್ಲಾ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಚರ್ಚಿಸಿದ್ದೀರಿ. ಆದರೆ, ಅವುಗಳನ್ನು ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಮಾಡುವ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ನೀವು ಅಷ್ಟೊಂದು ಉತ್ಸುಕರಾಗಿಲ್ಲ ಎಂದು ನನಗನ್ನಿಸಿದೆ. ಈ ದರ್ಶನದ ಮೂಲಭೂತ ಅಂಶಗಳ ತಾತ್ವಿಕ ಸಮರ್ಥನೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ ಎಂದು ನಿಮಗೆ ತೋರುತ್ತದೆಯೇ?” ಎಂದು ವಾಲ್ಟರ್ ರೂಬೆನ್ ಇವರನ್ನು ಕೇಳಿದರು. ಈ ಪ್ರಶ್ನೆ ದೇವಿಪ್ರಸಾದರನ್ನು ತುಂಬಾ ದಿನ ಕಾಡಿತು.  ಅದಕ್ಕೆ ಉತ್ತರವೇ ಈ ಗ್ರಂಥ.  ಆದರೆ ಈ ಗ್ರಂಥ ಮುಗಿಯುವ ವೇಳೆಗೆ ರೂಬೆನ್ ಇರಲಿಲ್ಲ.  ಸ್ವತಃ ತೀರಾ ಮೌಲಿಕ ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು ಬರೆಯುವುದರ ಜೊತೆಗೆ, ದೇವಿಪ್ರಸಾದ್ ಅಂಥವರನ್ನು ಕೆಣಕಿ ಇಂಥ ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು ಬರೆಸಬಲ್ಲ ಚೇತನ ನಮ್ಮನ್ನು ಅಗಲಿತ್ತು.

ಪ್ರಾಚೀನ ಭಾರತಲ್ಲಿ ಸಮಾಜ ಹಾಗೂ ವಿಜ್ಞಾನ(೧೯೭೭) ಇವರ ಮತ್ತೊಂದು ಗ್ರಂಥ. ಇದರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಚೀನ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ವಿಜ್ಞಾನದ ರೂಪುರೇಷೆಗಳನ್ನು, ಅದು ಎದುರಿಸಿದ ವಿರೋಧವನ್ನು ದಾಖಲಿಸುತ್ತಾರೆ. ಜೊತೆಗೆ ಆ ವಿರೋಧವನ್ನು ಮೀರಿ ಕೊಳ್ಳಲು ಅದು ಕಂಡುಕೊಂಡ ವಿಶಿಷ್ಟ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಚರ್ಚಿಸುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ವಿಜ್ಞಾನ ತನ್ನ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯ ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳಲು ನಿಜವಾದ ಕಾರಣವೇನು ಎನ್ನುವುದನ್ನು ಕುರಿತು ವಿವರವಾಗಿ ಚರ್ಚಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇವರು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಆಯುರ್ವೇದ ವನ್ನು ತಮ್ಮ ಅಧ್ಯಯನಕ್ಕೆ ಆರಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಯಾಕೆಂದರೆ ಅದೊಂದೇ ನಿಜವಾದ ಜಾತ್ಯತೀತವಾದ ಶಾಸ್ತ್ರವಾಗಿತ್ತು ಹಾಗೂ ಅದರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಕೃತಿಕ ವಿಜ್ಞಾನದ ಆಧುನಿಕ ಗ್ರಹಿಕೆಯ ಸ್ಪಷ್ಟ ಕುರುಹುಗಳನ್ನು ಕಾಣಬಹುದಾಗಿತ್ತು.

ಇವರ ಉದ್ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು, ದೀರ್ಘವಾದ ಸಂಶೋಧನೆಯನ್ನು ಓದಲಾಗದವರಿಗೆ ಎಂದು ಭಾರತೀಯ ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಕುರಿತು ಸ್ನೇಹಿತರ ಒತ್ತಾಸೆಗಾಗಿ ಬರೆದ ಸರಳ ಕೃತಿ ‘ಭಾರತೀಯದರ್ಶನಗಳು’ – ಒಂದು ಸರಳ ಪ್ರವೇಶಿಕೆ.’

ನಂತರ ಭಾರತೀಯ ತಾತ್ವಿಕ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಯಾವ ವಿಚಾರಧಾರೆಯನ್ನು ನಾವು ಪೋಷಿಸಬೇಕು ಯಾವುದನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಬೇಕಾಗಬಹುದು ಎಂಬುದನ್ನು ಕುರಿತ ೧೯೭೬ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾದ ‘ಭಾರತೀಯ ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಜೀವಂತವಾಗಿರುವುದ್ಯಾವುದು ಮತ್ತು ಯಾವುದು ಮೃತವಾಗಿದೆಎಂಬುದು ಇವರ ಇನ್ನೊಂದು ಮಹತ್ವಪೂರ್ಣ ಗ್ರಂಥ.

ಎಲ್ಲಾ ಬಗೆಯ ಸಂಶೋಧನೆಯ ಫಲವೂ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ತಲುಪಬೇಕು ಎಂದು ಹಂಬಲಿಸಿದ ಇವರು, ಮಕ್ಕಳಿಗಾಗಿ ಹಲವಾರು ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಜಾನ್ ಬರ್ (ತಿಳಿಯ ಬೇಕಾದ ವಿಷಯಗಳು) ಎಂಬ ಮಾಲಿಕೆಯಲ್ಲಿ ದೇವಿಪ್ರಸಾದರು ಮಕ್ಕಳಿಗಾಗಿ ೧೯೬೦ರಲ್ಲಿ ೧೦ ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದ್ದಾರೆ.  ಇಡೀ ಮಾಲಿಕೆಯ ಹಿಂದಿ ಆವೃತ್ತಿಯು ೧೯೬೬ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಗೊಂಡಿದೆ. ಆ ಮಾಲಿಕೆಯ ನಾಲ್ಕನೇ ಭಾಗವು ದರ್ಶನಗಳನ್ನು ಕುರಿತಾದದ್ದು. ಅದು ತೀರಾ ಸರಳವಾದ, ಸುಂದರವಾದ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನ ಬದುಕು-ಚಿಂತನೆಯ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ಪರಿಚಯ ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತದೆ. ಅದನ್ನು ಕನ್ನಡಕ್ಕೆ ಡಾ.ಜಿ ರಾಮಕೃಷ್ಣ ಅವರು ಅನುವಾದಿಸಿದ್ದಾರೆ.

ಉತ್ತರಾಯಣ ಪುಣ್ಯಕಾಲ!?

ಜಿ.ಟಿ.ನಾರಾಯಣರಾವ್

ನಮ್ಮ ವಿಜ್ಞಾನಾಧರಿತ ಧರ್ಮನಿರಪೇಕ್ಷ ಸರ್ಕಾರ ಸುಮಾರು ೧೯೭೦ಕ್ಕಿಂತ ಹಿಂದೆ ಸಾಧಾರಣವಾಗಿ ಪ್ರತಿ ವರ್ಷವೂ ಜನವರಿ ೧೪ನ್ನು "ಉತ್ತರಾಯಣ ಪುಣ್ಯಕಾಲ" ಎಂದು ಘೋಷಿಸಿ ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ರಜೆ ಸಾರುತ್ತಿತ್ತು. ಈಚೆಗಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಅದರ ಹೆಸರನ್ನು "ಮಕರ ಸಂಕ್ರಾಂತಿ" ಎಂದು ಬದಲಾಯಿಸಿ ರಜೆ ಕೊಡುತ್ತಿರುವುದು ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದೆ. ಈಗ ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಸಹಜವಾಗಿ ಉದ್ಭವಿಸುವ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಮೂರು:

೧. ಉತ್ತರಾಯಣ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣಾಯನ ಎಂದರೇನು?
೨. ಪುಣ್ಯ ಎಂಬ ಮಾನವ ರಾಗ ಭಾವವನ್ನು ಇವುಗಳಿಗೆ ಆರೋಪಿಸುವುದು ಸರಿಯೇ?
೩. ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ೧೨ ಸಂಕ್ರಾಂತಿಗಳಿವೆ. ಆ ಪೈಕಿ ಮಕರ ಸಂಕ್ರಾಂತಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯ ಲಭಿಸಿರುವುದೇಕೆ?

ಇವುಗಳಿಗೆ ಉತ್ತರ ಅರಸಲು ಸೂರ್ಯನ ವಾರ್ಷಿಕ ಚಲನೆಯನ್ನು ಚಿಕಿತ್ಸಕವಾಗಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು. ಪ್ರತಿ ಮುಂಜಾನೆ ಸೂರ್ಯೋದಯ ಪೂರ್ವದಲ್ಲೂ ಸಂಜೆ ಸೂರ್ಯಾಸ್ತಮಾನಾನಂತರದಲ್ಲೂ ಪ್ರಕಟವಾಗುವ ನಕ್ಷತ್ರ ದೃಶ್ಯಗಳನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಚಿತ್ರಿಸಿಡಬೇಕು. ಹೀಗೆ ಹಲವಾರು ವರ್ಷಪರ್ಯಂತ ವೀಕ್ಷಣೆಗಳನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿ (ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಶತಶತಮಾನಗಳ ಕಾಲ ಖಗೋಳ ವಿಜ್ಞಾನ ನಡೆದುಬಂದ ಹಾದಿ ಇದು) ಸಮಗ್ರ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಸರ್ವೇಕ್ಷಿಸಿದಾಗ ಅಲ್ಲೊಂದು ಪ್ರರೂಪವನ್ನು (pattern) ಗುರುತಿಸುವುದು ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಂದು ಗಣಕದಲ್ಲಿ ಈ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯವನ್ನು ಬಿಂಬಿಸುವ ತಂತ್ರಾಂಶ = software, ಯಂತ್ರಾಂಶ = hardware,ಸುಲಭ ಲಭ್ಯವಿದೆ. ಯಾವುದೇ ದಿನ-ಕ್ಷಣ ಕುರಿತಂತೆ ಈ ತಂತ್ರಾಂಶವನ್ನು ತೆರೆ ಮೇಲೆ ಬಿಂಬಿಸಿ ಅದೇ ಕ್ಷಣ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ದೃಶ್ಯದೊಡನೆ ತುಲನಿಸಿ ನೋಡಬಹುದು.

ಈ ಪ್ರರೂಪದ ಸಾರಾಂಶ:
ಸ್ಥಿರ ನಾಕ್ಷತ್ರಿಕ ಯವನಿಕೆಯ ಮೇಲೆ ಸೂರ್ಯ ಪಶ್ಚಿಮ-ಪೂರ್ವ ದಿಶೆಯಲ್ಲಿ (ನಮ್ಮ ಸುತ್ತ) ಸರಿಯುತ್ತಿದೆ. ಸೌರಕಕ್ಷೆಯ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿರುವ ನಕ್ಷತ್ರಗಳಿಗೆ ಸಹಜವಾಗಿ ಇತರ ಚಿತ್ರಗಳಿಗಿಂತ ಅಧಿಕ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯ ಲಭಿಸಿತು. ವರ್ಷದ ೧೨ ತಿಂಗಳುಗಳಿಗೆ ಹೊಂದುವಂತೆ ಇಲ್ಲಿ ೧೨ ವಿವಿಕ್ತ ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಹೆಕ್ಕಿ ಹೆಸರಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ಗಮನಿಸಬೇಕು. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ’ದೈವಿಕ’ ಅಥವಾ ’ಪಾರಲೌಕಿಕ’ ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪ ಇಲ್ಲ! ಈ ಚಿತ್ರಗಳು ಪಶ್ಚಿಮ-ಪೂರ್ವ ದಿಶೆಯಲ್ಲಿ ಅನುಕ್ರಮವಾಗಿ ಮೇಷ, ವೃಷಭ, ಮಿಥುನ, ಕರ್ಕಟ, ಸಿಂಹ, ಕನ್ಯಾ ತುಲಾ, ವೃಶ್ಚಿಕ, ಧನು, ಮಕರ, ಕುಂಭ ಮತ್ತು ಮೀನ (Aries, Taurus, Gemini, Cancer, Leo, Virgo, Libra, Scorpius, Sagittarius, Capricorn, Aquarius and Pisces) ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ದ್ವಾದಶ ರಾಶಿಗಳು (twelve zodiacal constellations) ಗಣಿತರೀತ್ಯ ಈ ಒಂದೊಂದರ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ೩೦ ಡಿಗ್ರಿಗಳೆಂದು ನಿಗದಿಸಿ, (ಒಟ್ಟು ವ್ಯಾಪ್ತಿ ೩೬೦ ಡಿಗ್ರಿಗಳು) ಗಡಿನಿರ್ಣಯಿಸಲಾಗಿದೆ. ಯಾವುದೇ ರಾಶಿಯನ್ನು ಸೂರ್ಯ ಪ್ರವೇಶಿಸುವ ಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ಸಂಕ್ರಾಂತಿ ಎಂದು ಹೆಸರು. ಹೀಗೆ ಮೇಷದಿಂದ ತೊಡಗಿ ಮೀನದವರೆಗಿನ ೧೨ ಸಂಕ್ರಾಂತಿಗಳು ಬಳಕೆಗೆ ಬಂದವು. ಒಂದು ರಾಶಿಯಿಂದ ಮುಂದಿನ ರಾಶಿಗೆ ಸೂರ್ಯ ಸಂಚರಿಸುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗೆ ಸಂಕ್ರಮಣವೆಂದು ಹೆಸರು. ನಿರಂತರವಾಗಿ ಸಂಭವಿಸುತ್ತಿರುವ ನೈಸರ್ಗಿಕ ವಿದ್ಯಮಾನವಿದು.

ಸ್ಥಿರ ನಕ್ಷತ್ರಚಿತ್ರಗಳ ಪರದೆ ಮೇಲೆ ಸೂರ್ಯನ ಸರಿತವನ್ನು ನೇರ ವೀಕ್ಷಿಸುವುದು ಅಸಾಧ್ಯ ಚಂದ್ರನದು ಹೀಗಲ್ಲ. ಅಮಾವಾಸ್ಯೆಯಿಂದ ಮರುದಿನದಿಂದ ಈ ಸರಳ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಿ ನೋಡಬಹುದು. ಶುಕ್ಲ ಬಿದಿಗೆ ಅಥವಾ ತದಿಗೆಯಂದು ಕಿಶೋರಚಂದ್ರನ ಹೊಳೆವ ಕಮಾನು ಗೋಚರಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಸೂರ್ಯಾಭಿಮುಖವಾಗಿರುವುದು. ಈ ಸರಿತದ ಪ್ರಕಟಿತ ರೂಪವಾಗಿ ನಮ್ಮ ದಿನರಾತ್ರಿಗಳ ಅವಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಗಮನಾರ್ಹ ವ್ಯತ್ಯಯಗಳು ಸಂಭವಿಸುತ್ತವೆ; ವರ್ತಮಾನ ದಿನಗಳಂದು ಗರಿಷ್ಠ ಇರುಳು(ರಾತ್ರಿ) (ಮತ್ತು ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಕನಿಷ್ಠ ಹಗಲು) ಡಿಸೆಂಬರ್ ೨೧ರ ಸುಮಾರಿಗೂ, ಗರಿಷ್ಠ ಹಗಲು (ಆದ್ದರಿಂದ ಕನಿಷ್ಠ ಇರುಳು) ಜೂನ್‌ ೨೨ರ ಸುಮಾರಿಗೂ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ; ಡಿಸೆಂಬರ್‌ ೨೧ರ ಮುಂದಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಇರುಳಿನ ಅವಧಿ ಕುಗ್ಗುತ್ತ ಹೋಗಿ ಸುಮಾರು ಮಾರ್ಚ್‌ ೨೨ರಂದು ಎರಡೂ ಸಮವಾಗುತ್ತವೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತ ಸುಮಾರು ಜೂನ್‌ ೨೨ರಂದು ಹಗಲಿನ ಅವಧಿ ಗರಿಷ್ಠವೂ ಇರುಳಿನದು ಕನಿಷ್ಠವೂ ಆಗುತ್ತವೆ; ತರುವಾಯದ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಹಗಲಿನ ಅವಧಿ ಕುಗ್ಗುತ್ತ ಹೋಗಿ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್‌ ೨೩ರ ಸುಮಾರಿಗೆ ಉಭಯ ಅವಧಿಗಳೂ ಸಮವಾಗುತ್ತವೆ; ಹೀಗೆಯೇ ರಾತ್ರಿಯ ಅವಧಿ ವರ್ಧಿಸುತ್ತ ಹೋಗಿ ಡಿಸೆಂಬರ್‌ ೨೧ರ ಸುಮಾರಿಗೆ ಗರಿಷ್ಠವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಿಗೆ ಒಂದು ವರ್ಷ ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳತ್ತದೆ.

ಇದೇ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ನಮ್ಮ ನೆಲೆಗಳನ್ನು ಆಧರಿಸಿ ಹಾರಿಜದಲ್ಲಿ (horixon) ಸೂರ್ಯನ ಮೂಡು-ಕಂತು ಬಿಂದುಗಳನ್ನು(sunrise points) ದೈನಂದಿನ ಪಥಗಳನ್ನೂ (diurnal paths) ಗುರುತಿಸಿದರೆ ಇನ್ನೊಂದು ಪ್ರರೂಪ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ಡಿಸೆಂಬರ್‌ ೨೧ರಂದು ಉಯಾಸ್ತಮಾನ ಬಿಂದುಗಳು ಅತಿ ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೂ ಜೂನ್‌ ೨೨ರಂದು ಅತಿ ಉತ್ತರಕ್ಕೂ ಜಾರಿರುತ್ತವೆ; ಮಾರ್ಚ್‌ ೨೨ ಮತ್ತು ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ ೨೩ರಂದು ಅವು ಖಚಿತವಾಗಿ ಪೂರ್ವ-ಪಶ್ಷಿಮ ಬಿಂದುಗಳೊಡನೆ ಎರಕಗೊಂಡಿರುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳಿಗೂ ಋತುವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳಿಗೂ ನಿಕಟ ಸಂಬಂಧವಿದೆ. ಭೂಮಿಯ ಉತ್ತರಗೋಳಾರ್ಧ ನಿವಾಸಿಗಳಾಗಿರುವ ನಮ್ಮ ಅನುಭವವಿದು; ಡಿಸೆಂಬರ್‌ ಕಡು ಚಳಿಗಾಲ, ಮಾರ್ಚ್‌ ಸೆಕೆಗಾಲದ ಆರಂಭ, ಜೂನ್‌ ಕಡು ಬೇಸಿಗೆ ಜೊತೆಗೇ ಮಳೆಗಾಲದ ಪ್ರಾರಂಭ, ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್‌ ಚಳಿಗಾಲದ ಆರಂಭ. ಇದು ತೀರ ಸ್ಥೂಲ ಚಿತ್ರ ಮಾತ್ರ.

ಸೂರ್ಯನ ಈ ಗೋಚರ ಆಂದೋಲನ ಗಮನಿಸಿದ ಪ್ರಾಚೀನ ವೀಕ್ಷಕರು ಉತ್ತರಾಭಿಮುಖ ಸರಿತ ತೊಡಗುವ ದಿನವನ್ನು ಉತ್ತರಾಯಣಾರಂಭವೆಂದು ಹೆಸರಿಸಿದರು. ಚಳಿಗಾಲದ ಮತ್ತು ಕತ್ತಲೆಯ ಕಠಿಣ ದಿನಗಳು ಹಿಂದೆ ಸರಿದು ಬೆಚ್ಚಗಿನ ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚು ಬೆಳಕಿನ ದಿನಗಳ ಆಗಮನವನ್ನು ಈ ದಿನ ಪ್ರತೀಕಿಸುವುದರಿಂದ ಇದು ಪುಣ್ಯಕಾಲವು ಹೌದು. ಅಂದು ಸೂರ್ಯನ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಮಕರ ರಾಶಿ ಇದ್ದುದರಿಂದ ಅದಕ್ಕೆ ’ಮಕರ ಸಂಕ್ರಾಂತಿ’ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಕೂಡ ರೂಢಿಗೆ ಬಂತು. ಮುಂದಿನ ಪರ್ವಕಾಲ ಮೇಷ ಸಂಕ್ರಾಂತಿ -ಅಂದು ಹಗಲಿರುಳುಗಳ ಅವಧಿಗಳು ಸಮ ಮತ್ತು ಬೇಸಗೆಯ ಹರಿಕಾರ ಆ ದಿನ. ಎಂದೇ ಹೊಸ ವರ್ಷದ ಆರಂಭ ಇದೇ ಯುಗಾದಿ. ಮುಂದಿನವು ಕರ್ಕಟ ಸಂಕ್ರಾಂತಿ -ದಕ್ಷಿಣಾಯನಾರಂಬ; ಬಳಿಕ ತುಲಾ ಸಂಕ್ರಾಂತಿ -ಹಗಲಿರುಳುಗಳ ಅವಧಿಗಳು ಪುನ: ಸಮವಾಗುವ ದಿನ. ಇದು ಚಳಿಗಾಲ ತೊಡಗುವ ದಿನವಾದ್ದರಿಂದ (ಉತ್ತರಗೋಳಾರ್ಧ ನಿವಾಸಿಗಳಾದ) ನಮಗೆ ಪ್ರಿಯವಲ್ಲ!

ಈ ತೆರನಾಗಿ ಗಗನ ವಿದ್ಯಮಾನಗಳಿಗೂ ಸ್ಥಳೀಯ ವ್ಯತ್ಯಯಗಳಿಗೂ ನಿಕಟ ಸಂಬಂಧ ಏರ್ಪಟ್ಟು ಮಕರ ಮತ್ತು ಮೇಷ ಸಂಕ್ರಾಂತಿಗಳಿಗೆ (ನಮ್ಮ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ) ಅತಿಶಯ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯ ಲಭಿಸಿದೆ. ಇವು ಎಂದು ಮತ್ತು ಎಷ್ಟು ಹೊತ್ತಿಗೆ ಘಟಿಸುತ್ತವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಕುರಿತ ನಿಖರ ಗಣಿತ ಮಾಪನೆಗಳೂ ಬೆಳೆದವು. ಹಲವು ಶತಮಾನಗಳ ಹಿಂದೆ ಈ ದಿನಾಂಕಗಳು ಸ್ಥೂಲವಾಗಿ ಜನವರಿ ೧೪ ಮತ್ತು ಏಪ್ರಿಲ್‌ ೧೪ ಆಗಿದ್ದವು. ಸಂಕ್ರಾಂತಿ ದಿನಗಳು ಬದಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ವಾಸ್ತವ ಸಂಗತಿಯೂ ಕ್ರಮೇಣ ತಿಳಿಯಿತು. ಸಹಜವಾಗಿ ಉತ್ತರಾಯಣಾರಂಭ, ಮಕರ ಸಂಕ್ರಾಂತಿ ಮತ್ತು ಜನವರಿ ೧೪ ಅವಿನಾಸಂಬಂಧಿಗಳಾಗಿರುವ ಪರ್ಯಾಯ ಪದಗಳೆಂಬ ಭಾವನೆ ರೂಢಮೂಲವಾಯಿತು. ಇದೇ ಅಂತಸ್ತು ಯುಗಾದಿ, ಮೇಷ ಸಂಕ್ರಾಂತಿ ಮತ್ತು ಏಪ್ರಿಲ್‌ ೧೪ಕ್ಕೂ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಯಿತು. ಅಂದಿಗಿವು ಸರಿ. ಇಂದಿಗಾದರೋ?

ನಿತ್ಯ ಗತಿಶೀಲವಾಗಿರುವ ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿ ಶಾಶ್ವತತೆ ಎಂಬ ಪರಿಕಲ್ಪನೆ ಪೂರ್ತಿ ಅಸಾಧು. ಇದೊಂದು ಅಮೂರ್ಥ ಆದರ್ಶವಾದೀತೇ ವಿನಾ ಎಂದೂ ವಾಸ್ತವವಾಗದು. ಪ್ರಕೃತ ಇದರ ಅರ್ಥವಿಷ್ಟು: ಮೇಲೆ ವಿವರಿಸಿರುವ ಅವಿನಾಸಂಬಂಧೀ ಪರ್ಯಾಯಪದಗಳ ನಡುವೆ ಆಳವಾದ ಕಂದರಗಳು ಬಿರುಕುಬಿಟ್ಟಿವೆ. ಇಂದು ಕೂಡ ಉತ್ತರಾಯಣಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅದು ಮಕರ ಸಂಕ್ರಾಂತಿ ಅಥವಾ ಜನವರಿ ೧೪ರಂದು ಅಲ್ಲ. ಯುಗಾದಿಯೂ ಆಗಮಿಸುತ್ತದೆ, ಇದಾದರೂ ಮೇಷ ಸಂಕ್ರಾಂತಿ ಅಥವಾ ಏಪ್ರಿಲ್‌ ೧೪ರಂದು ಖಂಡಿತವಾಗಿಯೂ ಅಲ್ಲ! ಬದಲು, ಈ ದಿನಾಂಕಗಳೂ ಅನುಕ್ರಮವಾಗಿ ಡಿಸೆಂಬರ್‌ ೨೧ ಮತ್ತು ಮಾರ್ಚ್‌ ೨೩. ರಾಜನಿಂದ ಸಿಂಹಾಸನಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವವೇ ಹೊರತು ಸಿಂಹಾಸನದಿಂದ ರಾಜನಿಗಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನೇ ರಾಜ. ಸಿಂಹಾಸನಗಳೂ (ರಾಶಿಗಳು) ಅವನ್ನು ಸೂರ್ಯ ಆರೋಹಿಸುವ ದಿನಾಂಕಗಳೂ (ಸಂಕ್ರಾಂತಿಗಳೂ) ಹಾಗೆಯೇ ಇವೆ. ಆದರೆ ನಮ್ಮ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಉತ್ತರಾಯಣಾರಂಭ, ಯುಗಾದಿ ಮುಂತಾದ ಪರ್ವ ಕ್ಷಣಗಳು ಸಾಕಷ್ಟು ಮೊದಲೇ ಸಂಭವಿಸುತ್ತಿವೆ. ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ವೀಕ್ಷಣೆಯಿಂದ ಇದರ ತಥ್ಯವನ್ನು ಅರಿಯಬಹುದು.

ಇದು ಹೀಗೇಕೆ ಎಂಬ ಸಹಜ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ವಿವರಣೆ ಬಯಸುವವರು ಯಾವುದೇ ಶಿಷ್ಟ ಖಗೋಳ ವಿಜ್ಞಾನ ಗ್ರಂಥವನ್ನು ಸಾವಧಾನವಾಗಿ ಓದಬೇಕು, ಜೊತೆಗೆ ಗಗನ ವೀಕ್ಷಣೇ ಮಾಡುತ್ತ ವರ್ತಮಾನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಬಾಳಬೇಕು. ಹೀಗೆ ಮಾಡದ ಜನ, ಧರ್ಮ, ಸಮಾಜ, ಸರ್ಕಾರ ಯಾರೇ ಆಗಲಿ ಅವರು (ಅಥವಾ ಅದು) ಮೂಢನಂಬಿಕೆ, ಅಂಧ ಸಂಪ್ರದಯ ಮತ್ತು ಅರ್ಥಹೀನ ವಿಧಿನಿಯಮಗಳ ದಾಸರಾಗಿ ನಶಿಸುವುದು ಐತಿಹಾಸಿಕ ಸತ್ಯ. ಬಸವಣ್ಣನವರ ಆಪ್ತವಾಕ್ಯ ಗಮನಿಸಿಬೇಕು " ಕಲ್ಲ ನಾಗರ ಕಂಡರೆ ಹಾಲೆರೆ ಎಂಬರಯ್ಯ ದಿಟದ ನಾಗರ ಕಂಡರೆ ಕಲ್ಲು ಹೊಡೆ ಎಂಬರಯ್ಯ...",

ಸಂದರ್ಭ ಸೂಚಿ, ಆಧಾರ
ಗ್ರಂಥ ಋಣ: "ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಮನೋಧರ್ಮ ಎಂದರೇನು?", ಲೇ:ಜಿ.ಟಿ. ನಾರಾಯಣರಾವ್‌, ಪ್ರಕಾಶಕರು: ನಿರ್ದೇಶಕರು, ಪ್ರಸಾರಾಂಗ, ಮಾನಸಗಂಗೋತ್ರಿ, ಮೈಸೂರು-೬, ೨೦೦೭.

ಸಾಹಿತ್ಯ ಸಮ್ಮೇಳನ: ಪ್ರತಿಭಟನೆಯ ದನಿಗಳು

‘ಪೂರ್ಣಕುಂಭ ಪದ್ಧತಿಯನ್ನು ಕಂಬಾರರು ಖಂಡಿಸಬೇಕಿತ್ತು’
- ಸಿ.ಬಸವಲಿಂಗಯ್ಯ

ವರದಿ: ಮಂಜುಶ್ರೀ ಎಂ. ಕಡಕೋಳ‌

ಡಾ.ಡಿ.ಸಿ.ಪಾವಟೆ ವೇದಿಕೆ, (ಧಾರ
ವಾಡ): ‘ಸಮ್ಮೇಳನದಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರು ಪೂರ್ಣ ಕುಂಭ ಹೊತ್ತು ಮೆರವಣಿಗೆ ಮಾಡಿದ ಊಳಿಗಮಾನ್ಯ ಪದ್ಧತಿಯನ್ನು ಸಮ್ಮೇಳನಾಧ್ಯಕ್ಷ ಡಾ.ಚಂದ್ರಶೇಖರ ಕಂಬಾರರು ಖಂಡಿಸಬೇಕಿತ್ತು’ ಎಂದು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ನಾಟಕ ಶಾಲೆ ನಿರ್ದೇಶಕ ನಿರ್ದೇಶಕ ಸಿ.ಬಸವಲಿಂಗಯ್ಯ
ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಟ್ಟರು.

ಸಮ್ಮೇಳನದ ಸಮಾನಾಂತರ ವೇದಿಕೆ–2ರಲ್ಲಿ ಶನಿವಾರ ನಡೆದ ’ರಂಗಭೂಮಿ; ಇತ್ತೀಚಿನ ಪ್ರಯೋಗಗಳು’ ಗೋಷ್ಠಿಯ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆ ವಹಿಸಿ ಅವರು ಮಾತನಾಡಿದರು.

‘ಕಂಬಾರರು ತಮ್ಮ ಎಲ್ಲಾ ನಾಟಕಗಳಲ್ಲೂ ಹೆಣ್ಣಿನ ಬಗ್ಗೆ ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ. ಕನಿಷ್ಠ ಸಮ್ಮೇಳನದ ಕೊನೆಯ ದಿನವಾದರೂ ಅವರು ಅಸಹಿಷ್ಣುತೆ,ಮೆರವಣಿಗೆಯನ್ನು ಖಂಡಿಸಿ ಮಾತನಾಡಬೇಕು. ಹೆಣ್ಣು ಮುಟ್ಟಾಗುತ್ತಾಳೆ ಅನ್ನುವ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ದೇವಸ್ಥಾನ ಪ್ರವೇಶ ನಿಷೇಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಹಿಂದೆ ದೊಡ್ಡ ರಾಜಕಾರಣವೇ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ. ದೇವಸ್ಥಾನದ ಗರ್ಭಗುಡಿಯಲ್ಲೇ ಗರ್ಭ ಹೊತ್ತಿರುವ ಹೆಣ್ಣಿನ ಪ್ರವೇಶ ನಿರಾಕರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅಯ್ಯಪ್ಪ ಸ್ವಾಮಿ, ಅಪ್ಪ–ಅಮ್ಮ ಇಲ್ಲದೇ ಹುಟ್ಟಲು ಸಾಧ್ಯವೇ? ವೃತ್ತಿ ಮತ್ತು ಹವ್ಯಾಸಿ ರಂಗಭೂಮಿ ಇದಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಬೇಕು. ಇದನ್ನು ನಾವು ಕೇಳದೇ ಹೋದರೆ ಈ ರೀತಿಯ ಸಮ್ಮೇಳನ ಜಾತ್ರೆಯಾಗುತ್ತದೆಯೇ ಹೊರತು ಕನ್ನಡದ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಎಂದು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳಲೂ ಆಗದು’ ಎಂದು ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಟ್ಟರು.

‘ರಂಗಭೂಮಿ ಯಾವತ್ತಿಗೂ ಹೆಣ್ಣಿನ ಶೋಷಣೆ, ಹಸಿವು, ದೌರ್ಜನ್ಯಗಳ ಕುರಿತು ಮಾತನಾಡಿದೆ. ನಾರ್ವೆಯ ನಾಟಕ
ಕಾರ ಇಬ್ಸನ್ ’ಡಾಲ್ ಹೌಸ್’ ನಾಟಕ ಬರೆದಾಗ, ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಹೆಣ್ಣೊ
ಬ್ಬಳು ರಾತ್ರಿ ಮನೆಬಿಟ್ಟು ಹೊರಡುತ್ತಾಳೆ. ಆಗ ಇಡೀ ಯುರೋಪ್ ಬೆಚ್ಚಿ ಬೀಳು
ತ್ತದೆ. ಅಂತೆಯೇ ಇಂದಿಗೂ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳು ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಗೊತ್ತಾಗುತ್ತದೆ’ ಎಂದರು.

ಮೂರ್ತಿಗಳಿಗಿಂತ ಮನಸು ಕಟ್ಟ
ಬೇಕು:‘100 ಅಡಿ ಬಸವಣ್ಣನ ಮೂರ್ತಿ ನಿಲ್ಲಿಸುವುದಕ್ಕಿಂತ ಬಸವಣ್ಣನನ್ನು ಜಂಗ
ಮಗೊಳಿಸಬೇಕಿದೆ. ಸರ್ದಾರ್ ವಲ್ಲಭ
ಭಾಯಿ ಪಟೇಲ್, ಬಸವಣ್ಣನ ಮೂರ್ತಿಗ
ಳನ್ನು ಕಟ್ಟುವುದಕ್ಕಿಂತ ದೇಶದ ಜನರ ಮನಸು–ಮನಸುಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಬೇಕಿದೆ. ಇಂದಿನ ರಾಜಕಾರಣ ಇಡೀ ದೇಶದ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಬದುಕನ್ನೇ ದಿಕ್ಕೆಡಿಸುತ್ತಿದೆ. ದೇಶದಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಅಸಹಿಷ್ಣುತೆ ಇದೆ ಎಂದರೆ ನಟ ನಾಸಿರುದ್ದೀನ್ ಷಾ ತಮ್ಮ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದರೆ  ಅವರಿಗೆ ಪಾಕಿಸ್ತಾನಕ್ಕೆ ವೀಸಾ ಕೊಟ್ಟು ಕಳುಹಿಸಿ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ’ ಎಂದು ವಿಷಾದಿಸಿದರು.

‘ಅಸಹಿಷ್ಣುತೆ, ನಿರುದ್ಯೋಗ, ಬಡತನ, ಶೋಷಣೆಯ ಕುರಿತು ಸಾಹಿತ್ಯ ಸಮ್ಮೇ
ಳನದಲ್ಲಿ ಚರ್ಚೆಗಳಾಗಬೇಕು. ರಂಗ
ಭೂಮಿ ಈಗಾಗಲೇ ಇಂಥ ವಿಷಯಗಳಿಗೆ ಸ್ಪಂದಿಸುತ್ತಿದೆ’ ಎಂದರು.
----------------

ಕುಂಭ ಮೆರವಣಿಗೆ: ಸಮ್ಮೇಳನಾಧ್ಯಕ್ಷರ ಮೌನಕ್ಕೆ ಖಂಡನೆ ‌l ಮಹಿಳಾ ಪ್ರತಿಭಟನೆ ಮೊಳಗಿಸಿದ ಕವಿತೆಗಳು:

ಅಂಬಿಕಾತನಯದತ್ತ ಪ್ರಧಾನ ವೇದಿಕೆ (ಧಾರವಾಡ): ಆಧುನಿಕ ಬದುಕಿನ ಒಡಲಿನೊಳಗಿಂದ ಭುಗಿಲೇಳುತ್ತಿರುವ ತಲ್ಲಣಗಳು, ಜಾತಿ ವೈಷಮ್ಯ, ಧರ್ಮದ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವ ಸಂಘರ್ಷಗಳು... ಸಾಮಾಜಿಕ ಬದುಕು ಹೊಸ ತಿರುವು ಪಡೆಯುತ್ತಿರುವ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಹೊಸ ತಲ್ಲಣಗಳಿಗೆ ಒಳಗಾಗುತ್ತಿರುವ ಮಹಿಳೆ ಮತ್ತು ಅವಳ ಅಂತರಂಗದ ಬೇಗುದಿ ಕವಿತೆಯ ರೂಪ ಪಡೆದು ಸಹೃದಯರನ್ನು ತಲುಪಲು ಹವಣಿಸಿದ ಪ್ರಯತ್ನಗಳಿಗೆ, 84ನೇ ಅಖಿಲ ಭಾರತ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸಮ್ಮೇಳನದ ಕೊನೆಯ ದಿನವಾದ ಭಾನುವಾರ ನಡೆದ ಕವಿಗೋಷ್ಠಿ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಯಿತು.

ಆರಂಭದಿಂದಲೇ ಕುಂಭ ಮೆರವಣಿಗೆಗೆ ವಿರೋಧ ಎದುರಿಸಿದ್ದ ಸಮ್ಮೇಳನ, ಕೊನೆಯ ದಿನವಾದ ಭಾನುವಾರವೂ ಕವಿಗೋಷ್ಠಿಯ ಮೂಲಕ ಪ್ರತಿಭಟನೆಯನ್ನು ಎದುರಿಸಬೇಕಾಯಿತು.

ಪ್ರತಿಭಟನೆ ದಾಖಲಿಸಲು, ಹೋರಾಟಕ್ಕೆ ಸಜ್ಜಾಗಿದ್ದೇವೆ ಎಂಬ ಸಂದೇಶವನ್ನು ರವಾನಿಸಲೋ ಎಂಬಂತೆ ಕಪ್ಪು ಸೀರೆ– ಕೆಂಪು ರವಿಕೆ ತೊಟ್ಟು ಬಂದಿದ್ದ ಡಾ. ಎಚ್‌.ಎಸ್. ಅನುಪಮಾ, ಸಮ್ಮೇಳನಾಧ್ಯಕ್ಷರ ಮೌನವನ್ನು ಅವರ ಸಮ್ಮುಖದಲ್ಲೇ ಖಂಡಿಸಿದರು.

‘ಅಂದೇ ಹೇಳಬೇಕಿತ್ತು ಅಂದೆಯಾ ತಂದೆ’ ಎಂದು ಕೇಳುತ್ತಲೇ ‘ಬೆಂಕಿ– ಬೆಳಕಿನ ಫರಕು ತಿಳಿಯಲಿಲ್ಲ ನಮಗೆ, ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದ ದೀಪ ಕಿಚ್ಚಾಗಿ ಸುಡುವುದೆಂಬ ಅರಿವಾಗಲಿಲ್ಲ ನಮಗೆ’ ಎಂದು ಟೀಕಿಸಿದರು. ಎದೆನೆಲದ ಭಾಷೆ ನಿಮಗೂ ತಿಳಿಯಲಿಲ್ಲವೇ ಎಂದು ಕೇಳಿದರು.

‘ಕುಂಭ ಹಿಡಿದು ಮೂಕಾಂಬಿಕೆಯೇ ಆಗಿರಿ ಎಂದಿರಿ, ಬಿರುಬಿಸಿಲಿನಲಿ ನಡೆಯಿರೆಂದು ರಥವೇರಿದಿರಿ’ ಎಂದು ಕಂಬಾರ ನಡೆಯನ್ನು ತರಾಟೆಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡರು.

‘ನಮಗೆ ನಮ್ಮನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಕ್ಕೆ ಧನ್ಯವಾದಗಳು. ಹೊಸ ಚಿತ್ತಾರ ಬರೆಯುತ್ತೇವೆ ಕುಂಭಗಳ ಮೇಲೆ, ಮಹಿಳೆಯರ ಎದೆಗಳಲ್ಲಿ ದಿಟ್ಟ ಕವಿತೆ ಬರೆಯುತ್ತೇವೆ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತ ಹೋರಾಟ ಮುಂದುವರಿಯಲಿದೆ ಎಂಬ ಸಂದೇಶ ರವಾನಿಸಿದರು.

‌ಅಯ್ಯಪ್ಪ ದೇಗುಲಕ್ಕೆ ಮಹಿಳೆಯರ ಪ್ರವೇಶಕ್ಕೆ ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಿರುವವರಿಗೆ ‘ಅಸ್ವರ್ಶ‘ ಕವನದ ಮೂಲಕ ಉತ್ತರಿಸಿದ ಸಬಿತಾ ಬನ್ನಾಡಿ, ‘ಮುಟ್ಟು.. ಮುಟ್ಟು ಹೆಜ್ಜೆ ಹೆಜ್ಜೆಗೆ ಮಿಡಿವ ಸಂಗಾತಿಯ ಮುಟ್ಟು, ಮುಟ್ಟಿಲ್ಲದೇ ಹುಟ್ಟಿದವನೇ ಮುಟ್ಟುನಿಂತವಳ ಬಸಿರಿನ ಬಿಸುಪ ಮುಟ್ಟು’ ಎಂದರೆ,  ಅಕ್ಷತಾ ಕೃಷ್ಣಮೂರ್ತಿ ಅವರು ಬಾಲ್ಯದ ದಿನಗಳನ್ನು ಮೆಲುಕುಹಾಕಿ, ‘ಫ್ರಾಕು’ ಚಿಕ್ಕದಾಗಿದ್ದು ಗೊತ್ತೇ ಆಗಲಿಲ್ಲ ಎನ್ನುವ ರೂಪಕದ ಮೂಲಕ ದೇಗುಲದ ನಿಷೇಧವನ್ನು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಿದರು.

ಮೀ–ಟೂ ವಿವಾದದ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರು ಗಟ್ಟಿಗೊಳ್ಳಬೇಕಾದ ಬಗೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸಿದ ಡಾ. ಕೆ. ಆರ್‌. ಸಂಧ್ಯಾರೆಡ್ಡಿ ಹುಡುಗಿಯರಿಗೆ ಕಿವಿಮಾತು ಹೇಳಿದರು.
👌
‘ನಾನು ಕವಿಯಲ್ಲ‘ ಎನ್ನುತ್ತಲೇ ಎಂಬ ಕವಿತೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದ ‘ಪ್ರಜಾವಾಣಿ’ ಸಹ ಸಂಪಾದಕ ಬಿ.ಎಂ. ಹನೀಫ್‌, ಸಮಾಜದಲ್ಲಿನ ಅಸಹನೆ, ಅಶಾಂತಿ, ಮತಾಂಧತೆಯ ಬಗ್ಗೆ, ಕಾಣೆಯಾದ ಮಾನವೀಯ ಮೌಲ್ಯಗಳ ಬಗ್ಗೆ ನೋವು ಹೊರಹಾಕಿದರು.

‘ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಇಟ್ಟಿಗೆ ಹೊತ್ತವರು ಅದರಿಂದಲೇ ಸೋದರರ ತಲೆ ಜಜ್ಜಿದಾಗ ನಾವು ಮಾತನಾಡಲಿಲ್ಲ. ಮಸೀದಿಯ ಮಿನಾರುಗಳಲ್ಲಿ ಪಾರಿವಾಳದ ರಕ್ತದ ಹೆಪ್ಪುಗಟ್ಟಿದಾಗ ನಾನು ಉಸಿರೆತ್ತಲಿಲ್ಲ. ಹೇಳಿ ನಾನು ಕವಿಯಾಗುವುದಾದರೂ ಹೇಗೆ ಸ್ವಾಮಿ?’ ಎಂದು ಧಾರ್ಮಿಕ ಉಗ್ರವಾದವನ್ನು ಬಿಚ್ಚಿಟ್ಟರೆ, ‘ಇಲ್ಲಿ ನಿಂತು ಕಲ್ಲೆಸೆದರೆ ಯಾವುದಾದರೂ ಕವಿಯ ಮನೆ ಮೇಲೆ ಬೀಳುತ್ತದಂತೆ. ಕಲ್ಲೆಸೆಯುವುದ ಬಿಡಿ ಸದ್ದಿಲ್ಲದೇ ಮನೆ ಬಾಗಿಲಿಗೇ ಬಂದು ಹಣೆಗೇ ಗುಂಡಿಕ್ಕಿ ಹೋದರಲ್ಲ! ಆ ಗುಂಡಿನ ಸದ್ದು ಕೇಳಿಯೂ ಕೇಳದಂತಿರುವ ತಿಂದುಂಡು ಸುಖವಾಗಿರುವ ನಾನು ಕವಿಯಾಗುವುದಾದರೂ ಹೇಗೆ?ಎಂದು ಕೇಳುವ ಮೂಲಕ ರಕ್ತದ ಮಡುವಿನಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದ ಡಾ.ಎಂ.ಎಂ. ಕಲಬುರ್ಗಿ ಅವರನ್ನು ಕಣ್ಣಮುಂದೆ ತಂದು ನಿಲ್ಲಿಸಿದರು.

ಪರಿಸರ ಹಸನುಗೊಳಿಸುವ ಹಂದಿಯನ್ನು ‘ಹಂದೆಮ್ಮ ತಾಯಿ’ ಎಂದು ಕರೆದು ನಿಂಗಪ್ಪ ಮುದೇನೂರ ಅವರು ಹಾಡು ಹಾಡಿದರು. ಶರಣು ಹುಲ್ಲೂರ ಅವರು, ಹೆಣ್ಣುಕುಲದ ಮೇಲಾಗುತ್ತಿರುವ ದೌರ್ಜನ್ಯಗಳನ್ನು ಹೆಣ್ಣೊಬ್ಬಳು ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿಯ ಮುಂದೆ ‘ಅಕ್ಕ ಕೇಳವ್ವಾ’ ಎಂದು ತೋಡಿಕೊಂಡ ಸಂಕಟವನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಟ್ಟ ಪರಿ ಅನನ್ಯವಾಗಿತ್ತು.

ದೇಸಿ ಸೊಗಡಿನ ರಟ್ಟೆ ನೋಯುವಂತೆ ಕೆಲಸ– ಹೊಟ್ಟೆ ತುಂಬುವಂತೆ ಕಸುವಿನ ಊಟದ ಸೊಗಸನ್ನು ಬಣ್ಣಿಸಿದ ಜಿ.ಎಚ್‌.ಹನ್ನೆರಡುಮಠ,  ಪ್ರಜ್ಞಾ ಮತ್ತೀಹಳ್ಳಿ, ಸಬಿತಾ ಬನ್ನಾಡಿ, ಅಕ್ಷತಾ ಕೃಷ್ಣಮೂರ್ತಿ, ಮತಾಂಧತೆಯ ಸೆಳವಿಗೆ ಸೆಳವಿಗೆ ಸಿಲುಕದಂತೆ ಎಚ್ಚರಿಕೆ ನೀಡಿದ ಪ್ರಭು ಚನ್ನಬಸವ ಸ್ವಾಮೀಜಿ, ಬಸವರಾಜ ಸೂಳೀಭಾವಿ, ನಂದಿನಿ ವಿಶ್ವನಾಥ, ಕಾ.ವೆಂ. ಶ್ರೀನಿವಾಸಮೂರ್ತಿ ಅವರ ಕವನಗಳು ಗೋಷ್ಠಿಯ ಮೆರುಗು ಹೆಚ್ಚಿಸಿದವು.
💕
ಎಲ್ಲ ಗೊಂದಲಗಳಿಂದ ದೂರ ಉಳಿದು, "ಅದು" ನಮ್ಮಂಥವರಿಗಲ್ಲ ಎನ್ನುವ ಮಂದಿಯ ನಡುವೆ, ಎಲ್ಲರ ನಡುವೆಯೇ ಇದ್ದು ಗಟ್ಟಿ ದನಿಯಲ್ಲಿ ತಪ್ಪನ್ನು ತಪ್ಪೆಂದು ತೋರಿದ ಹುಡುಗಿ. ದಾಕ್ಷಾಯಣಿ  ಹುಡೇದ ಅವರು ಧಾರವಾಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸಮ್ಮೇಳನದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಕುಂಭ ಮೆರವಣಿಗೆಗೆ ತಮ್ಮ ಪ್ರತಿರೋಧವನ್ನು ತೋರಿ ,ಸಂಭಾವನೆಯನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿ ಕವಿಗೋಷ್ಠಿಯಲ್ಲಿ ಓದಿದ ಗಝಲ್.
👇
ಕುಂಬಾರ ಮಾಡಿದ ಪೂರ್ಣಕುಂಭವ
ಹೊತ್ತು ನಡೆದೆ ನಾನು ಸಖಿ
ಸಿಂಗಾರ ಮಾಡಿದ ಪುರುಷ ಜಂಭವ
ಹೊತ್ತು ನಡೆದೆ ನಾನು ಸಖಿ

ಹೊರುವುದಕ್ಕೂ ಹೆರುವುದಕ್ಕೂ
ನಾನೇ ಬೇಕು ಲೋಕಕೆ
ಗಂಗೆಯೇ ಇಲ್ಲದ ಅಕ್ಕಿಮಂಡಾಳದ
ಕುಂಭವ ಹೊತ್ತು ನಡೆದೆ ನಾನು ಸಖಿ

ಅಕ್ಷರವ ಹಂಚುವ ಕಸುಬುದಾರರು
ಪುಸ್ತಕ ಹಿಡಿದು ಮಾರಿದರು
ಅಕ್ಕ ನಡೆದ ಹಾದಿಯ ದಿಕ್ಕು ತಪ್ಪಿಸುವ
ಕುಂಭವ ಹೊತ್ತು ನಡೆದೆ ನಾನು ಸಖಿ

ಮನುವಾದ ಮುಗಿದಿಲ್ಲ ಇನ್ನೂ
ನಡೆದಿದೆ ಮೆರವಣಿಗೆ
ನನ್ನತನವೇ ಇಲ್ಲದ ಆಡಂಬರದ
ಕುಂಭವ ಹೊತ್ತು ನಡೆದೆ ನಾನು ಸಖಿ

ಗುಣವಂತಿ ದಾಚಿಯ ಧಿಕ್ಕಾರವಿದೆ
ನಿಮಗೆ ದೊರೆಗಳೆ
ಹೊಟ್ಟೆ ತುಂಬಿಸುವ ರಟ್ಟೆಗೆ ಕಸುವಾಗದ
ನಿಮ್ಮ ಕುಂಭವ ಹೊತ್ತು ನಡೆದೆ ನಾನು ಸಖಿ

-----------------
ಕುಂಭ ಮೆರವಣಿಗೆಗೆ ಇಸ್ಮಾಯಿಲ್ ಪ್ರತಿಭಟನೆ

‘ದಾಸ್ಯ ಹಾಗೂ ಶೋಷಣೆಯ ಸಂಕೇತವಾದ ಪೂರ್ಣ ಕುಂಭ ಮೆರವಣಿಗೆಯು ಸಮಾನತೆಯ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುವ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸಮ್ಮೇಳನದಲ್ಲಿ ನಡೆಯಬಾರದಿತ್ತು. ಸಂಪ್ರದಾಯ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಈ ಮೆರವಣಿಗೆಯನ್ನು ಆಯೋಜಕರು ಹಟ ಹೊತ್ತು ಮಾಡಿದ್ದನ್ನು ಸರ್ವಾಧ್ಯಕ್ಷರು ವಿರೋಧಿಸದ ನಡೆ ಕುರಿತು ವೈಯಕ್ತಿಕ ಪ್ರತಿಭಟನೆ ದಾಖಲಿಸುತ್ತೇನೆ‘ ಎಂದು ಎನ್‌.ಎ.ಎಂ.ಇಸ್ಮಾಯಿಲ್ ಹೇಳಿ ತಮ್ಮ ವಿಷಯ ಮಂಡಿಸಿದರು.

ರಂಗ ಸಾಧ್ಯತೆಗಳನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಿದ ಪ್ರಯೋಗ

ಬರೆಹ: ರಮೇಶ ಗುಲ್ವಾಡಿ

*ಬೊಲಿವಿಯನ್ ಸ್ಟಾರ್ಸ್* ನಾಟಕ ನೋಡಿದ ಬಳಿಕ ನಾಟಕದ ಸಾಧ್ಯತೆಗಳ ಕುರಿತು ಅಚ್ಚರಿಯ ಭಾವವೊಂದು ಸುಳಿದಾಡಿದೆ. ಚಕ್ ದೇ ಇಂಡಿಯಾ ವಾಗಲಿ ಲಗಾನ್ , ದಂಗಲ್ ಆಗಲಿ ಅದಕ್ಕೆ ದೊರಕಿದ ಬೆಳ್ಳಿ ತೆರೆಯ ಕಾರಣದಿಂದ ಅನನ್ಯತೆಯನ್ನು ಪಡೆಯಿತು. ಆದರೆ ಫುಟ್ಬಾಲ್ ನಂತಹ ಆಟವನ್ನು ನಾಟಕ ರಂಗದ ಮೇಲೆ ಸಾಕಾರಗೊಳಿಸುವ ಸವಾಲು ತುಂಬಾ ದೊಡ್ಡದು. ಭಾಷೆಯನ್ನು ಮೀರಿ ನಡೆದ ಸಂವಹನವಿದು. ನಾಟಕದ ವಿಮರ್ಶೆ ನನ್ನ ಉದ್ದೇಶವಲ್ಲ. ಕೊಲ್ಲಬಹುದು, ಸೋಲಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಸಂದೇಶವೇ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಹೇಳಿ ಬಿಡುತ್ತದೆ.

ನಾಟಕದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ನಾಟಕವನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸುವ ಅನಗತ್ಯ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಮಾತ್ರ ದೃಷ್ಟಿ ಬೊಟ್ಟಾಗಿತ್ತು.

ಇನ್ನೂ ಓದಿ: ಕ್ಲಿಕ್ಮಾಡಿ

ಆಷಾಡದ ಒಂದು ದಿನ: ಎರಡು ಅನಿಸಿಕೆಗಳು


ಕಾವ್ಯದಂತಹ ಅನುಭವ
ಬರೆಹ: ರಾಘವೇಂದ್ರ ಬೈಂದೂರು

ಭಾರತದ ಮಹತ್ವದ ನಾಟಕಕಾರರಾದ ಮೋಹನ್ ರಾಕೇಶ್ 1958 ರಲ್ಲಿ ಬರೆದ 'ಆಷಾಢ್ ಕಾ ಏಕ್ ದಿನ್' ನಾಟಕವನ್ನು ಸಿದ್ಧಲಿಂಗ ಪಟ್ಟಣಶೆಟ್ಟಿಯವರು ಕನ್ನಡಕ್ಕೆ ಅನುವಾದಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಭಾವ ಪ್ರಧಾನ ಕಲ್ಪನೆ ಮತ್ತು ವಾಸ್ತವ ಪ್ರಪಂಚದ ಸಂಘರ್ಷ ಇಲ್ಲಿನ ಮುಖ್ಯ ವಸ್ತು. ಈ ಸಂಘರ್ಷದಲ್ಲಿ  ಮಲ್ಲಿಕಾ ಮತ್ತು ಕಾಳಿದಾಸ ಅನುಭವಿಸುವ ದುರಂತದ  ಚಿತ್ರಣ ಇದೆ. ಪ್ರಭುತ್ವವೆಂಬುದು ಕಾಳಿದಾಸನಂಥ ಭಾವುಕ ಕವಿಯ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಕಸಿಯಬಲ್ಲುದು  ಅಲ್ಲದೇ ಅವನ ಭಾವ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಪ್ರೇರಣೆಯಾಗಿರುವ ಮಲ್ಲಿಕಾಳ ಬದುಕನ್ನು ಸಹ ನಾಶಗೊಳಿಸಬಲ್ಲದು. ಇದೊಂದು ಕಾಲ, ದೇಶ ಮೀರಿದ ಗಂಭೀರ ನಾಟಕ. ನಿನ್ನೆಯ ಪ್ರಯೋಗವು realistic ಮಾದರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರೂ ನಡುವೆ ಬರುವ stylish ಮಾದರಿಯ ಇಬ್ಬರ ಹಾಸ್ಯ ಚೇಷ್ಟೆಗಳು ಉಸಿರುಗಟ್ಟಿಸುವ ಗಂಭಿರತೆಯಲ್ಲಿ ಕೊಂಚ ನಿರಾಳತೆ ಮೂಡಿಸಿದ್ದಂತೂ ನಿಜ. ನಾಟಕ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಸಮಯ ಮೀರಿದ ಅನುಭವವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಒಂದು ನಾಟಕ ಎಲ್ಲಾ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ neat & compact & nice production ಆಗಿ ಇದ್ದೂ ದಾಟಿಸಬೇಕಾದ ಗಾಢ ಅನುಭವ ದಾಟಿಸಲು ವಿಫಲವಾದ ಅನೇಕ ನಿದರ್ಶನಗಳಿವೆ. ಆದರೆ ನಿನ್ನೆಯ ನಾಟಕ ನೀಡಬೇಕಾದ ಅನುಭವವನ್ನು ನೀಡಿದೆ. ಇದು ನನ್ನ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಅಭಿಪ್ರಾಯ. ಇನ್ನಷ್ಟು ಬರೆಯಲಾರೆ. ಕಾವ್ಯದಂತಿರುವ ನಾಟಕವನ್ನು ಹತ್ತಿಯಂತೆ ಇನ್ನಷ್ಟು ಹಿಂಜಿ ಅದು ನೀಡಿರುವ ಭಾವ ತೀವ್ರತೆಯನ್ನು ಕಳೆದು ಕೊಳ್ಳುವ ಆತಂಕದಲ್ಲಿ...

ಇನ್ನೂ ಕಡಿಮೆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಆಡಬಹುದಾಗಿದ್ದ ಒಳ್ಳೆಯ ನಾಟಕ
ಬರೆಹ: ರಾಮಕೃಷ್ಣ ಹೇರ್ಳೆ
ಒಂದೂವರೆ ಗಂಟೆಯ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ನಾಟಕದ ಮೂಲಕ ( ಆಷಾಢದ ಒಂದು ದಿನ) ಹೇಳಬೇಕಾದದ್ದನ್ನು, ಆಡಬೇಕಾದದ್ದನ್ನು ಆರಾಮವಾಗಿ ಮುಗಿಸಬಹುದಾಗಿದ್ದನ್ನು, ಎರಡು ಗಂಟೆ ಐದು ನಿಮಿಷಕ್ಕೆ ಎಳೆಯದೆ ಇರುತ್ತಿದ್ದರೆ , ಈ ನಾಟಕವನ್ನು neat, compact  and a very nice production ಅನ್ನಬಹುದಾಗಿತ್ತು. ನಾಟಕದ ಕೊನೆಯ ದೃಶ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವಷ್ಟು ' ಹುರುಳು' ಇಲ್ಲದ ಮಾತುಕತೆ ಜಗ್ಗಿದಂತೆ ಅನಿಸಿತು. ಯಾಕೆಂದರೆ, ಕಾಳಿದಾಸ-ಮಲ್ಲಿಕಾ ಆಡಿಕೊಂಡ ಎಲ್ಲ ಮಾತುಗಳು/ವಿಚಾರ ಅದಾಗಲೆ ಪ್ರಸ್ತಾಪವಾಗಿ ಹೋಗಿದ್ದು, ಪ್ರೇಕ್ಷಕನಲ್ಲಿ ಕುತೂಹಲ ಉಳಿದಿರಲಿಲ್ಲ. ಅವನ ಕುತೂಹಲ ಏನಿದ್ದರೂ ಅವರೀರ್ವರ ಸಮಾಗಮ ಹೇಗೆ ಅಂತ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ ಏನೋದರಲ್ಲಿತ್ತು. ಅದಕ್ಕೆ ಉತ್ತರ ಕೊನೆಗೂ ಸಿಕ್ಕಿಲ್ಲ. ಹಾಗೂ ಆಷಾಢದ ಒಂದು ದಿನ ಎಂಬ ಶೀರ್ಷಿಕೆಯನ್ನು ನಾಟಕದ ಕಥಾವಸ್ತುವಿನೊಂದಿಗೆ ಹೊಂದಿಸಲು ತಡಕಾಡಬೇಕಾಯಿತು. ಕವಿರತ್ನ ಕಾಳಿದಾಸ ಚಲನಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ರಾಜ್‌ಕುಮಾರ್ ಧರಿಸಿದ ಪೋಷಾಕನ್ನು ಅನುಕರಿಸಿದೆ ಸ್ವಂತಿಕೆಯನ್ನು ಅಳವಡಿಸಬಹುದಾಗಿತ್ತು. ಹಾಸ್ಯಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಜೋಡಿಸಿದ್ದ ಜೋಡಿ ಅಧಿಕಾರಿಗಳ ದೃಶ್ಯವು ನಾಟಕದ ರಿಯಲಿಸ್ಟಿಕ್ ಫಾರ್ಮ್ ಬಿಟ್ಟು stylise ಮಾಡಿದ್ದು ಸರಿಹೊಂದುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ.

ಅಭಿನಯ, ಸಂಗೀತ, ಧ್ವನಿ ಮತ್ತು ಬೆಳಕಿನ ವಿನ್ಯಾಸ ಅತ್ಯುತ್ತಮ . Stage design ಸಾಮಾನ್ಯ. ನಾಟಕದ ಬಗ್ಗೆ ವಯಕ್ತಿಕವಾಗಿ ನನಗನಿಸಿದ್ದು ಹೀಗೆ.

ಬೊಲಿವಿಯನ್ ಸ್ಟಾರ್ಸ್ ಲಿಂಕ್