ದೇವಿಪ್ರಸಾದ್ ಚಟ್ಟೋಪಾಧ್ಯಾಯ – ಬದುಕು ಮತ್ತು ಬರಹ


ಯಾವುದೇ ಸಮಾಜದ ಈವತ್ತಿನ ಹಾಗೂ ಭವಿಷ್ಯದ ಗತಿಯನ್ನು ಅರ್ಥ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕೆ ನಾವು ಹಾದು ಬಂದ ದಾರಿಯ ಪರಿಚಯಬೇಕು ಎಂಬುದು ಸತ್ಯ. ಆದರೆ ನಮ್ಮ ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ಅರಿಯುವುದು ಅಷ್ಟು ಸುಲಭದ ಕೆಲಸವಲ್ಲ. ಯಾಕೆಂದರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಅಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿವೆ, ಎಷ್ಟನ್ನೋ ಕಳೆದುಕೊಂಡಿದ್ದೇವೆ, ಹಲವನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿದ್ದೇವೆ. ಈ ಗೋಜಲನ್ನೆಲ್ಲಾ ಬಿಡಿಸಿಕೊಂಡು ಮತ್ತೆ ಅದನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾದ್ದದ್ದು ಅನಿವಾರ್ಯವಾದರೂ ಕೂಡ ಸುಲಭವೇನಲ್ಲ. ಆದರೆ ನಮ್ಮ ಅದೃಷ್ಟ, ಹಲವಾರು ಸಂಶೋಧಕರು ತಮ್ಮ ಬದುಕನ್ನೇ ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಮುಡಿಪಾಗಿಟ್ಟು ನಮಗೆ ನೆರವಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇಂತಹ ನೂರಾರು ಮಹಾನುಭಾವರ ಕೊಡುಗೆಯನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಂಡು, ಈ ಅಧ್ಯಯನವನ್ನು ಮುಂದಕ್ಕೆ ಒಯ್ಯುವುದು ನಾವು ಇವರಿಗೆ ಸಲ್ಲಿಸಬಹುದಾದ ನಿಜವಾದ ಕೃತಜ್ಞತೆಯಾಗಬಲ್ಲದು.  ಇವರೆಲ್ಲಾ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಿಂದ ಬಂದವರು ಹಾಗೂ ವಿವಿಧ ಸೈದ್ಧಾಂತಿಕ ನಿಲುವನ್ನು ಹೊಂದಿರು ವವರು. ಜೊತೆಗೆ ಇವರೆಲ್ಲರ ಉದ್ದೇಶ ಕೂಡ ಒಂದೇ ಆಗಿರಲಿಲ್ಲ.  ಇದರಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಕ್ಸ್‌ವಾದೀ ದೃಷ್ಟಿಕೋನವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಬಂದಂತಹ ಎಡಪಂಥೀಯ ಚಿಂತಕರದ್ದು ಒಂದು ಗುಂಪು. ನಮ್ಮ ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು, ನಮ್ಮ ದಾರ್ಶನಿಕ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಕುರಿತಂತೆ ಇವರು ಮಾಡಿರುವ ಸಂಶೋಧನೆಯು, ನಾವು ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ನೋಡುವ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನೇ ಬದಲಿಸಿದೆ, ಅಧ್ಯಯನಕ್ಕೆ ಒಂದು ಹೊಸ ಆಯಾಮವನ್ನೇ ನೀಡಿದೆ.  ನಮ್ಮ ಪೂರ್ವಿಕರ ಬದುಕಿನ ಶೈಲಿಯ ಬಗ್ಗೆ, ಅವರ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದ ಬಗ್ಗೆ ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ ಹೊಳಹನ್ನು ನೀಡಿದೆ.


ಇಂತಹ ಎಡಪಂಥೀಯ ಭಾರತೀಯ ಚಿಂತಕರಲ್ಲಿ ಚರಿತ್ರೆಯ ವಿಷಯಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗ ಡಿ.ಡಿ. ಕೋಸಾಂಬಿಯವರು ನೆನಪಾದರೆ, ತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅಗ್ರಗಣ್ಯರು ದೇವಿಪ್ರಸಾದ್ ಚಟ್ಟೋಪಾಧ್ಯಾಯ. ಇವರು ನಮ್ಮ ಬೌದ್ಧಿಕ ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೆ ಅಸಾಮಾನ್ಯ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬುದರಲ್ಲಿ ಎರಡನೇ ಮಾತಿಲ್ಲ.  ದೇವಿಪ್ರಸಾದರು ಕೇವಲ ಚಿಂತಕರಾಗಿ, ಸಂಶೋಧಕರಾಗಿ ಮಾತ್ರ ದುಡಿದವರಲ್ಲ, ಕಮ್ಯುನಿಸ್ಟ್ ಚಳುವಳಿಯ ಅತ್ಯಂತ ಸಕ್ರಿಯ ಕಾರ್ಯಕರ್ತರೂ ಆಗಿದ್ದರು. ಪಕ್ಷದ ಕೆಲಸಕ್ಕಾಗಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ದೆಸೆ ಯಿಂದಲೂ ತಮ್ಮನ್ನು ತಾವು ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದ ದೇವಿಪ್ರಸಾದರು ಭಾರತೀಯ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪರಂಪರೆಯ ಅಧ್ಯಯನವನ್ನೂ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ದೆಸೆಯಿಂದಲೇ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿ ದ್ದರು. ಇವೆರಡನ್ನು ತೂಗಿಸಿಕೊಂಡು ಹೋಗುವುದು ಸುಲಭವಲ್ಲ. ಪಕ್ಷದ ಚೌಕಟ್ಟು ಸಂಶೋಧನೆಯ ಮನಸ್ಥಿತಿಗೆ ಬಂಧನವಾಗಿಬಿಡಬಹುದು.  ಭಾರತೀಯ ತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರದ ಅಧ್ಯಯನದ ಪ್ರಸ್ತುತತೆಯನ್ನು ಪಕ್ಷದ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಹೊಂದಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಕೂಡ ಒಂದು ಸವಾಲೇ. ಇವೆಲ್ಲದರ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಇವರನ್ನು ಪರಿಚಯ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಅಗತ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ.

ಚಟ್ಟೋಪಾಧ್ಯಾರ ಆಸಕ್ತಿಗಳು ತುಂಬಾ ವೈವಿಧ್ಯಪೂರ್ಣವಾದವು. ಮಕ್ಕಳ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಾಕಷ್ಟು ಕೃಷಿಮಾಡಿ ಅವರಿಗಾಗಿಯೇ ಒಂದು ಪತ್ರಿಕೆಯನ್ನು ತರುವ ಸಾಹಸದಲ್ಲಿ ಇವರು ಸತ್ಯಜಿತ್ ರಾಯ್, ರವಿಶಂಕರ್ ಮೊದಲಾದ ಧೀಮಂತರ ಜೊತೆ ದುಡಿದಿದ್ದಾರೆ. ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ ತಮ್ಮ ಸಮಕಾಲೀನ ದಿಗ್ಗಜರೊಂದಿಗೆಲ್ಲ ಇವರಿಗೆ ಆತ್ಮೀಯ ಸಂಬಂಧ ಇತ್ತು. ಕಲ್ಕತ್ತ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯವು ಸತ್ಯಜಿತ್ ರಾಯ್ ಅವರಿಗೆ ಡಾಕ್ಟರೇಟ್ ಪದವಿಯನ್ನು ನೀಡಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿದಾಗ, ಸತ್ಯಜಿತ್ ರಾಯ್ ಅವರನ್ನು ಇದಕ್ಕೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಮನವೊಲಿಸಲು ಕುಲಪತಿಗಳು ದೇವಿಪ್ರಸಾದರನ್ನು ಕೇಳಿಕೊಂಡರು. ಖ್ಯಾತ ಕಲಾವಿದ ಜಮಿನಿರಾಯ್ ಒಂಟಿಯಾಗಿರಬೇಕಾದ ಒಂದು ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ದೇವಿಪ್ರಸಾದರೊಂದಿಗೆ ಕೆಲಕಾಲ ಇದ್ದರು. ಮಕ್ಕಳ ಸಾಹಿತ್ಯ, ಕವನ ರಚನೆಯಲ್ಲಿ ಕೆಲಕಾಲ ಕಳೆದ ನಂತರ ತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮನ್ನು ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡರು. ಕೊನೆಗೆ ಭಾರತೀಯ ವಿಜ್ಞಾನ ಪರಂಪರೆಯ ಕಣಜಕ್ಕೆ ಕೈಹಾಕಿದರು.

ಲೋಕಾಯತ ಅಥವಾ ಚಾರ್ವಾಕ ಎಂಬ ಪಂಥವನ್ನು ಕುರಿತಂತೆ ಅತಿ ಲಘು ವಾದ ಟೀಕೆಗಳ ಸುರಿಮಳೆಯಿತ್ತು. ಆದರೆ, ಈ ಪೂರ್ವಾಗ್ರಹದ ನಡುವೆಯೇ, ಆಳವಾದ ಗಂಭೀರ ಅಧ್ಯಯನದ ಮೂಲಕ ಲೋಕಾಯತ ದರ್ಶನವನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಟ್ಟ ಹಿರಿಯ ವಿದ್ವಾಂಸರು ಇವರು. ಭಾರತೀಯ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ವಿಜ್ಞಾನ, ತಾಂತ್ರಿಕ ಕೌಶಲ್ಯ, ತಾತ್ವಿಕ ಚಿಂತನೆ, ವೈದ್ಯಕೀಯ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಹೇಗೆ ವಿಕಾಸವಾದವು ಮತ್ತು ಅವುಗಳಿಗೆ ಅಡ್ಡಿ ಆತಂಕಗಳು ಎಲ್ಲಿಂದ ಬಂದವು ಎನ್ನುವುದನ್ನು ಶುದ್ಧ ಸಂಶೋಧನೆ ಯಿಂದ ವಿಶದಪಡಿಸಿದ ಮೊದಲ ಮಾರ್ಕ್ಸವಾದೀ ಚಿಂತಕ ದೇವಿಪ್ರಸಾದ್.  ಇವರೊಂದಿಗೆ ತೀರಾ ನಿಕಟ ಸ್ನೇಹವಿಟ್ಟುಕೊಂಡಿದ್ದ ಜಿ. ರಾಮಕೃಷ್ಣ ಅವರು ಗುರುತಿಸುವಂತೆ, “ಡಿ.ಡಿ.ಕೋಸಾಂಬಿ, ರಾಹುಲ ಸಾಂಕೃತ್ಯಾಯನ, ಜಾರ್ಜ್ ಥಾಮ್ಸನ್, ಜೋಸೆಫ್ ನೀಢಾಮ್, ಜೆ.ಡಿ.ಬರ್ನಾಲ್, ಗೋರ್ಡನ್ ಚೈಲ್ಡ್ ಇತ್ಯಾದಿ ಮಹಾ ಇತಿಹಾಸಕಾರರಿಗೆ ಮತ್ತು ದಾರ್ಶನಿಕರಿಗೆ ಸಮಾನಸ್ಕಂಧರಾಗಿ ನಿಲ್ಲುವ ಕೀರ್ತಿ ದೇವಿಪ್ರಸಾದರ ಹೆಗ್ಗಳಿಕೆಗಳಲ್ಲೊಂದು. ವಾಲ್ಟರ್ ರೂಬೆನ್‌ರಂತಹ ಅಪ್ರತಿಮ ಮಾರ್ಕ್ಸ್ ವಾದಿ ತತ್ವಜ್ಞಾನಿಯಿಂದ ಪ್ರಶಂಸೆಗೆ ಪಾತ್ರರಾದ ದೇವಿಪ್ರಸಾದರು ಭಾರತದ ಕಮ್ಯುನಿಸ್ಟ್ ಚಳುವಳಿಗೆ ಸೈದ್ಧಾಂತಿಕವಾಗಿ ಕಟ್ಟಿಕೊಟ್ಟ ಭದ್ರಕೋಟೆ ಅತ್ಯಮೂಲ್ಯವಾದದ್ದು.  ದೇವಿ ಪ್ರಸಾದರು ಎಡಪಂಥೀಯ ಚಿಂತಕರ ಬೌದ್ಧಿಕ ಉಸಿರಾಗಿದ್ದರೆಂದರೆ ತಪ್ಪಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಸೈದ್ಧಾಂತಿಕವಾಗಿ ತಪ್ಪು ಮಾರ್ಗಹಿಡಿದು ಭಾರತೀಯ ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರದ ಒಂದು ದೀರ್ಘ ಪರಂಪರೆಗೆ ಮಸಿ ಬಳಿಯಲು ಎಸ್.ಎ.ಡಾಂಗೆಯವರು ಹೊರಟಾಗ ಯಾವ ಅಳುಕೂ ಇಲ್ಲದೆ ಆಮೂಲಾಗ್ರವಾಗಿ ಅವರನ್ನು ವಿರೋಧಿಸಿ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾದವನ್ನು ನಿವಾರಿಸಿದ ದೇವಿಪ್ರಸಾದರು ಭಾರತೀಯ ಕಮ್ಯುನಿಸ್ಟ್ ಪಕ್ಷದ ಒಬ್ಬ ಕಳಶಪ್ರಾಯ ಬೌದ್ಧಿಕ ನಾಯಕರು.”

ಆಯಾ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಹಿರಿಯರ ಪಾಂಡಿತ್ಯವನ್ನು ಗೌರವಿಸುವಲ್ಲಿ ಇವರು ಎಂದೂ ಹಿಂದೆ ಬಿದ್ದವರಲ್ಲ. ಇವರ ಗುರುಗಳಾದ ರಾಧಾಕೃಷ್ಣನ್, ದಾಸಗುಪ್ತ ಮೊದಲಾದವರ ನಿಲುವಿನ ಬಗ್ಗೆ ಮೂಲಭೂತ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದ ಇವರು, ಅವರ ಕೊಡುಗೆಯನ್ನು ಶ್ಲಾಘಿಸುವವರಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿಗರು. ಹಾಗೆಯೇ ಮತ್ತೋರ್ವ ಹಿರಿಯರಾದ ಹಿರಿಯಣ್ಣನವರ ಬಗ್ಗೆ ಇವರಿಗೆ ಅಪಾರವಾದ ಗೌರವವಿತ್ತು. “ಭಾರತೀಯ ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಪ್ರವೃತ್ತಿಗಳು” ಕಿರುಹೊತ್ತಿಗೆಯನ್ನು “ಭಾರತೀಯ ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿ ಕೊಳ್ಳುವಲ್ಲಿ ನಮಗೆ ವಿಶಿಷ್ಟ ಸಹಾಯ ಮಾಡಿರುವ ಎಂ.ಹಿರಿಯಣ್ಣನವರಿಗೆ” ಅರ್ಪಿಸಿ ದ್ದರು. ಜೊತೆಗೆ ತಮ್ಮ ಕೃತಿಗಳಲ್ಲಿ ಇವರೊಂದಿಗೆ ತಮಗಿರುವ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವಾಗ ದೇವೀಪ್ರಸಾದರು ಬಳಸುವ ಕ್ರಮ ಕೂಡ ಇವರ ವಿನಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

ಹಿಂದಿನ ಪ್ರೇರಣೆ

ಇವರ ಜೀವನವನ್ನು, ಇವರ ಹೊಯ್ದಾಟಗಳನ್ನು, ಇವರ ಸಂಶೋಧನೆಯ ಹಾದಿಯನ್ನು, ಹೋರಾಟದ ಬದುಕನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಡುವುದು ನಿಜಕ್ಕೂ ಕಷ್ಟದ ಕೆಲಸ.  ಹಾಗಾಗಿ ದೇವಿಪ್ರಸಾದರ ಮಾತುಗಳನ್ನೇ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿ ಬಿಡುವುದು ಸೂಕ್ತ. ೧೯೮೧ ರಲ್ಲಿ ಸೋವಿಯತ್ ರಷ್ಯಾದ ವಿಜ್ಞಾನ ಅಕಾಡೆಮಿ ತನ್ನ ಸದಸ್ಯತ್ವವನ್ನು ಇವರಿಗೆ ನೀಡಿತು. ಆ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಇವರು ಮಾಡಿದ ಭಾಷಣದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಬದುಕನ್ನು ಅದರೆಲ್ಲಾ ಸಂಕೀರ್ಣತೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಬಿಚ್ಚಿಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ.  ಅದರ ಒಂದಿಷ್ಟು ತುಣುಕುಗಳನ್ನು ನಾವು ಗಮನಿಸಬಹುದು.

“ನನ್ನ ಕಾರ್ಯಕ್ಷೇತ್ರ ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರ, ಇನ್ನೂ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುವುದಾದರೆ ಭಾರತೀಯ ತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರ. ನಾನು ಹೇಗೆ ಈ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ಬಂದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಕಷ್ಟವಾಗಬಹುದು. ಆದರೆ ನಾನು ಬೆಳೆದು ಬಂದಂತಹ ಸೈದ್ದಾಂತಿಕ ಪರಿಸರ, ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಚಳುವಳಿಯು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದ ವಾತಾವರಣ ಇದಕ್ಕೆ ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣ ಎನ್ನುವುದು ಸತ್ಯ.

“ಅದು ನಿಮಗೆಲ್ಲಾ ತಿಳಿದಿರುವಂತೆ ತೀರಾ ಹತಾಶೆಯ ಹೋರಾಟ. ತಿನ್ನಲು ಕೂಳಿಲ್ಲದ, ಉಡಲು  ಬಟ್ಟೆಯಿಲ್ಲದ ಜನ ನಿರಾಯುಧರಾಗಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಶಾಹಿಯ ವಿರುದ್ದ ಮಾಡಿದ ಹೋರಾಟ. ಹಾಗಾಗಿ ನಮ್ಮನ್ನು ಹುರಿದುಂಬಿಸಲು, ಬ್ರಿಟಿಷರ ಆ ಕ್ರೂರ ಹಿಂಸೆಯನ್ನು ಎದುರಿಸಿ ನಿಲ್ಲಲು, ನಾವು ಅವರಿಗಿಂತ ಕೆಲವು ಮುಖ್ಯ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ಮುಂದಿದ್ದೇವೆ ಎಂಬುದು ನಮಗೇ ಮನವರಿಕೆಯಾಗಬೇಕಾಗಿತ್ತು.  ನಮ್ಮ ಕೆಲ ಹಿರಿಯರು, ಗುರುಗಳು ನಮ್ಮ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಕಂಡುಕೊಳ್ಳುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಿದರು.  ನಾನು ಚಿಕ್ಕವನಿದ್ದಾಗ ನನ್ನ ತಂದೆ ನನಗೆ ವೇದಾಂತ ಸಾರವನ್ನು ಬೋಧಿಸಲು ಒಬ್ಬ ಸಂಪ್ರದಾಯಸ್ಥ ಗುರುವನ್ನು ನೇಮಕ ಮಾಡಿಕೊಂಡರು. ಆಗ ತೀರಾ ಚಿಕ್ಕವನಿದ್ದೆ.  ಹಾಗಾಗಿ ನಾನು ಅದರಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟನ್ನು ಜೀರ್ಣಿಸಿಕೊಂಡೆ ಎಂಬುದು ಇಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವಲ್ಲ. ಆದರೆ, ನಮ್ಮನ್ನು ಆಳುತ್ತಿದ್ದ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಶಾಹಿ ಆಳರಸರ ಪೂರ್ವಜರು, ಇನ್ನೂ ನಾಗರಿಕತೆಯ ಮೊದಲ ಮೆಟ್ಟಲನ್ನು ಹತ್ತಲು ತಡವರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಕಾಲಕ್ಕೇ, ನಮ್ಮ ಪೂರ್ವಜರು ಅದತವಾದ ತಾತ್ವಿಕ ಪರಂಪರೆಯೊಂದನ್ನು ರೂಪಿಸಿದ್ದರು ಮತ್ತು ನಾನು ಆ ಪರಂಪರೆಯ ಹೆಮ್ಮೆಯ ವಾರಸುದಾರ. ಇದು ನನಗೆ ಮನವರಿಕೆಯಾಗಬೇಕು ಎಂಬುದೇ ಅದರ ಮುಖ್ಯ ಉದ್ದೇಶವಾಗಿತ್ತು. ನಮ್ಮ ಆಳರಸರು ತಮ್ಮ ಕ್ರೂರ ದಬ್ಬಾಳಿಕೆಯ ಮೂಲಕ ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಭೀತಿಯನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ನಮ್ಮ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ನಾಯಕರು ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಹೆಮ್ಮೆಯ ಭಾವನೆಯನ್ನು, ಆತ್ಮಸ್ಥೈರ್ಯವನ್ನು ಮೂಡಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.  ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ನಮ್ಮ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಪರಂಪರೆಯ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಹೊಗಳಿ ಭಾಷಣಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು.  ಹುತಾತ್ಮ ಖುಧಿರಾಂ ಕೇವಲ ಗೀತೆಯ ಪ್ರತಿಯೊಂದನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಧೈರ್ಯವಾಗಿ ನೇಣುಗಂಬ ಏರಿದ ಎಂದು ನಮ್ಮ ತಾಯಂದಿರು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ಕಥೆಯನ್ನು ಬೆರಗಿನಿಂದ ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದೆವು.  ಆ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಪುಸ್ತಕ ನಮ್ಮ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ನಾಯಕರಿಗೆ ಸಾವನ್ನು ಎದುರಿಸುವ ಅಪಾರವಾದ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ತಂದುಕೊಟ್ಟಿತ್ತು ಎನ್ನುವುದು ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಬೆರಗು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತಿತ್ತು.

“ಅಂತಹ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಭಾರತೀಯ ದರ್ಶನದ ಮೊದಲ ಪರಿಚಯ ವಾಯಿತು. ನಾನು ಶಾಲೆ ಮುಗಿಸಿ ಕಾಲೇಜಿಗೆ, ಕಾಲೇಜು ಮುಗಿಸಿ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯಕ್ಕೆ ಸೇರಿ ೧೯೪೨ರಲ್ಲಿ ಎಂ.ಎ. ಮುಗಿಸಿದೆ.  ನಾನು ಬೆಳೆದಂತೆ, ಜಗತ್ತೂ ಬದಲಾಯಿತು. ಅದರೊಂದಿಗೆ ದಾರ್ಶನಿಕ ಪರಂಪರೆಯ ಪ್ರಶ್ನೆಯು ಹೆಚ್ಚು ಸಂಕೀರ್ಣವಾಗತೊಡಗಿತು. ನನ್ನ ಹಿರಿಯರು ಹಾಗೂ ಗುರುಗಳ ತಲೆಮಾರಿನವರಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಅಸ್ಮಿತೆಯನ್ನು ಮೂಡಿಸಲು ವೇದಾಂತ ಹಾಗೂ ಗೀತೆಯನ್ನು ಕುರಿತ ಕುರುಡು ಭಕ್ತಿಯೇ ಸಾಕಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ನನ್ನ ತಲೆಮಾರಿನವರ ವಿಷಯವೇ ಬೇರೆ. ನಮ್ಮ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಸ್ವಾತಂತ್ರದ ಹೋರಾಟವು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಬೇರೆಯದೇ ಆದ ಆಯಾಮವನ್ನು ಪಡೆದು ಕೊಂಡಿತು. ನಮಗೆ ಅದು ಕೇವಲ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಶಾಹಿ ವಿರೋಧಿ ಹೋರಾಟ ಮಾತ್ರ ಆಗಿರಲಿಲ್ಲ, ಅದು ಸಮಾಜವಾದಕ್ಕಾಗಿ ನಡೆದ ಹೋರಾಟವೂ ಕೂಡ ಆಗಿತ್ತು.

“ಈ ಎಲ್ಲಾ ಬೆಳವಣಿಗೆಗಳು ನಿಖರವಾಗಿ ಹೇಗೆ ಆಯಿತು ಎಂಬುದನ್ನು ಗುರುತಿ ಸುವ ಕೆಲಸವನ್ನು ಇತಿಹಾಸಕಾರರಿಗೆ ಬಿಟ್ಟುಬಿಡೋಣ. ನಮ್ಮ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಹೇಳುವುದಾದರೆ ಅದು ತೀರಾ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ನಡೆದುಹೋದ ಬೆಳವಣಿಗೆಯಾಗಿತ್ತು. ಬಲವಾದ ಸೆನ್ಸಾರ್ ನಡುವೆಯೂ ನiಗೆ ಸಮಾಜವಾದ ಹಾಗೂ ಕಮ್ಯುನಿಸಂಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಸಾಹಿತ್ಯವು ದೊರಕುತ್ತಿತ್ತು. ಆಗ ಮಾರ್ಕ್ಸ್, ಏಂಗೆಲ್ಸ್ ಹಾಗೂ ಲೆನಿನ್ ಅವರ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸಿಗುವುದು ಸುಲಭವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಪೋಲೀಸರ ಕಣ್ಣು ತಪ್ಪಿಸಲು ಅವು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಮುಖಪುಟಗಳ ಮುಸುಕಿನಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಇನ್ಯಾವುದೋ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ನಮ್ಮಲ್ಲಿಗೆ ಕದ್ದುಮುಚ್ಚಿ ರವಾನೆಯಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ನಮ್ಮ ಕೈಗೆ ಸಿಕ್ಕಿದ್ದನ್ನೆಲ್ಲಾ ನಾವು ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಓದಿಮುಗಿಸುತ್ತಿದ್ದೆವು.  ಕಮ್ಯುನಿಸ್ಟ್ ನಾಯಕರು ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದ ಅಧ್ಯಯನ ಶಿಬಿರಗಳಿಗೆ ಕದ್ದು ಮುಚ್ಚಿ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದೆವು.  . . .

“ನಾನು ಪದವಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಯಾಗಿದ್ದಾಗ, ತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ವಿಶೇಷ ಅಧ್ಯಯನಕ್ಕೆ ಆರಿಸಿಕೊಂಡೆ. ಬಹುಶಃ ನಾನು ನನಗೆ ಇದು ಬೇಕು, ಇದು ಬೇಡ ಎನ್ನುವ ಪ್ರಜ್ಞೆ ಬಲಿಯುವ ಮೊದಲೇ ಭಾರತೀಯ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ದಾರ್ಶನಿಕ ನಿಲುವುಗಳಿಗೆ ನನ್ನ ಬದುಕು ತೆರೆದುಕೊಂಡಿದ್ದರಿಂದಲೋ ಏನೋ ನನಗೆ ಅದರ ಬಗ್ಗೆ ಒಂದು ವಿಧವಾದ ಆಕಷಣೆ ಉಂಟಾಗಿತ್ತು.  ಜೊತೆಗೆ ನನ್ನ ಮನೆಯ ವಾತಾವರಣವೂ ಇದಕ್ಕೆ ಪೂರಕವಾಗಿತ್ತು. ಹಲವಾರು ಸಂಸ್ಕೃತ ಪಂಡಿತರು ನಮ್ಮ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಸೇರುತ್ತಿದ್ದರು. ಆಗಿನ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಶ್ರೀಮಂತರಾಗಿದ್ದ ನಮ್ಮ ತಂದೆ ಒಂದರ್ಥದಲ್ಲಿ ಇವರಿಗೆಲ್ಲಾ ಪೋಷಕರಾಗಿದ್ದರು. ಭಾರತೀಯ ದರ್ಶನವನ್ನು ಕುರಿತು ಅವರು ನೀಡುತ್ತಿದ್ದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಮರ್ಥನೆಗಳೆಲ್ಲಾ ತೀರಾ ನಿಷ್ಪ್ರಯೋಜಕವಾಗಿದ್ದವು.  ಕೆಲವಂತೂ ತೀರಾ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾಗಿ ಹಾಗೂ ಧರ್ಮಾಂಧವಾಗಿದ್ದವು.

“ನನ್ನ ಸಹಪಾಟಿಗಳು ಮತ್ತು ಕಾಮ್ರೇಡುಗಳಿಗಿಂತ ನಮ್ಮ ದಾರ್ಶನಿಕ ಪರಂಪರೆಯ ಬಗ್ಗೆ ನನಗೆ ಹೆಚ್ಚು ತಿಳಿದಿತ್ತು ಮತ್ತು ಅದರ ಬಗ್ಗೆ ನನಗೆ ಒಂದು ರೀತಿಯ ವಿಶಿಷ್ಟ ಆಕರ್ಷಣೆಯು ಬೆಳೆದಿತ್ತು. ಅದರ ಜೊತೆಗೆ ನನ್ನ ಉಳಿದ ಸ್ನೇಹಿತರು ಹಾಗೂ ಕಾಮ್ರೇಡುಗಳಂತೆ ಕಮ್ಯುನಿಸ್ಟ್ ವಿಚಾರಗಳೂ ನನ್ನನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸಿದ್ದವು.

“ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ನಾನೊಂದು ವಿಷಯವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಈ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ನನ್ನನ್ನು ಒಂದು ಕಷ್ಟದ ಬೌದ್ಧಿಕ ಸಂಕಷ್ಟಕ್ಕೆ ಸಿಲುಕಿಸಿತ್ತು. ನಾನು ಈ ಇಕ್ಕಟಿನ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ವರ್ಷಗಳೇ ತೊಳಲಾಡಿದೆ. ಇದೊಂದು ತೀರಾ ತೊಡಕಿನ ಸಂದಿಗ್ಧವಾಗಿ ನನ್ನನ್ನು ಕಾಡುತ್ತಿತ್ತ್ತು. ಸರಳವಾಗಿ ಹೇಳುವುದಾದರೆ, ನನ್ನ ಮಾರ್ಕ್ಸ್‌ವಾದಕ್ಕೆ ನನ್ನ ಈ ಭಾರತೀಯ ತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರದ ಅಧ್ಯಯನ ಎಷ್ಟರಮಟ್ಟಿಗೆ ಪ್ರಸ್ತುತ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ನನ್ನನ್ನು ಸದಾ ಕಾಡುತ್ತಿತ್ತು. ನಾನು ತೀರಾ ಚಿಕ್ಕವನಿದ್ದಾಗಲೇ ಕಮ್ಯುನಿಸ್ಟ್ ಚಳುವಳಿಗೆ ಸೇರಿಕೊಂಡೆ. ಮಾರ್ಕ್ಸ್-ಲೆನಿನ್ ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಬಗ್ಗೆ ನನಗೆ ಇದ್ದ ಬೌದ್ಧಿಕ ಬದ್ಧತೆಯೇ ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ. ನಾನು ಮಧ್ಯಮ ವರ್ಗದ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಿಂದ ಬಂದವನಾದದ್ದರಿಂದ, ನನ್ನ ಆ ಹಿನ್ನೆಲೆಯನ್ನು ಮೀರಿಕೊಳ್ಳಲು, ಚಳುವಳಿಗೆ ತುಂಬಾ ಹೆಚ್ಚಿನ ನಿಷ್ಠೆಯಿಂದಿರುವುದು ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗಿತ್ತು. ಅದರ ಪರವಾಗಿ ಪ್ರಚಾರ ಮಾಡುವುದು, ಮಾರ್ಕ್ಸ್‌ವಾದ ಲೆನಿನ್‌ವಾದವನ್ನು ಕುರಿತು ಸರಳವಾಗಿ ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ತಯಾರಿಸುವುದು, ಸಾಹಿತ್ಯದ ಚರ್ಚೆಯಲ್ಲಿ ಸಮಾಜವಾದಿ ನೈಜತೆಯನ್ನು ಸಮರ್ಥಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು, ದ್ವಂದ್ವಾತ್ಮಕ ಹಾಗೂ ಚಾರಿತ್ರಿಕ ಭೌತವಾದಿ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಕುರಿತಂತೆ ಅಧ್ಯಯನ ಶಿಬಿರ ನಡೆಸುವುದು, ‘ಸೋವಿಯತ್ ರಷ್ಯಾದ ಸ್ನೇಹಿತರು’, ‘ಫ್ಯಾಸಿಸಂ ವಿರೋಧಿ ಬರಹಗಾರರು ಹಾಗೂ ‘ಕಲಾವಿದರ ಒಕ್ಕೂಟ’ ಮೊದಲಾದ ಸಂಘಟನೆಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವಯಂಸೇವಕರಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವುದು ಮುಂತಾದ ಕೆಲಸ ಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಬೇಕಿತ್ತು. ಅದೇ ಹೊತ್ತಿಗೆ, ನನ್ನ ಅಧ್ಯಯನದಿಂದ, ನನ್ನ ಮುಂದೆ ತೆರೆದುಕೊಂಡಿದ್ದ ಭಾರತೀಯ ದಾರ್ಶನಿಕ ಪರಂಪರೆಯ ಅಪಾರ ಸಾಧ್ಯತೆಯ ಬಗ್ಗೆಯೂ ಹೆಚ್ಚೆಚ್ಚು ವಿಸ್ಮಿತನಾಗುತ್ತಿದ್ದೆ. ಇವೆರಡನ್ನು ಹೇಗೆ ಹೊಂದಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು?  ಇದು ನನ್ನನ್ನು ತೀವ್ರವಾಗಿ ಕಾಡಿದ ಪ್ರಶ್ನೆ.

“ಹಲವಾರು ವರ್ಷ ನನ್ನನ್ನು ಈ ಗೊಂದಲ ಕಾಡುತ್ತಿತ್ತು ಎನ್ನುವುದನ್ನು ನಾನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲೇಬೇಕು. ನನ್ನಪ್ಪ ಮತ್ತು ನನ್ನ ಗುರುಗಳೊಂದಿಗೆ ನನ್ನ ಈ ಮಾರ್ಕ್ಸ್‌ವಾದವನ್ನು ಹೇಗೆ ಹೊಂದಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಎಂಬುದೇ ನನಗೆ ಅರ್ಥವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ನನ್ನ ಮಾರ್ಕ್ಸ್‌ವಾದದಿಂದಾಗಿ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ನಾನು ಸಂಪ್ರದಾಯವಿರೋಧಿ ಅನಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದೆ.  ಆದರೆ ನನ್ನ ಮಾರ್ಕ್ಸ್‌ವಾದಿ ಕಾಮ್ರೇಡುಗಳಿಗೆ ಭಾರತೀಯ ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರದ ಬಗ್ಗೆ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಆಸಕ್ತಿ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಅದು ಅವರಿಗೆ ಮುಖ್ಯವೇ ಆಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಅವರಿಗೆ ಮುಖ್ಯ ವಾಗಿದ್ದು ಶುದ್ಧವಾದ ಮಾರ್ಕ್ಸವಾದ-ಲೆನಿನ್‌ವಾದ. ಅಂದರೆ ಮಾರ್ಕ್ಸ, ಏಂಗೆಲ್ಸ್ ಮತ್ತು ಲೆನಿನ್ ಬರಹಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ತತ್ವಗಳು ಮಾತ್ರ ಅವರಿಗೆ ಮುಖ್ಯವಾಗಿತ್ತು. ಹಾಗಾಗಿ ಇದನ್ನು ಕಾರ್ಮಿಕರಿಗೆ, ರೈತರಿಗೆ, ಬುದ್ದಿಜೀವಿಗಳಿಗೆ ತಲುಪಿಸುವುದು ಹೇಗೆ ಎಂಬುದಷ್ಟೆ ಮುಖ್ಯವಾಗಿತ್ತು. ಭಾರತೀಯ ತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ಇಲ್ಲೇನು ಕೆಲಸ. ಅಷ್ಟೇ, ಅಲ್ಲ ಅದರ ಬಗ್ಗೆ ಒಂದು ರೀತಿಯ ಸಂಶಯ ಹಾಗೂ ದ್ವೇಷ ಕೂಡ ಅವರಲ್ಲಿ ಇತ್ತು.  ಅವರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ಒಂದು ಪ್ರಸ್ತುತತೆಯೇ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಅದು ನಮ್ಮ ಸಮಾಜ ತೀರಾ ಹಿಂದುಳಿದ ಹಾಗೂ ಪ್ರಾಕೃತಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿದ್ದಾಗ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡ ಕೆಳಮಟ್ಟದ ಜ್ಞಾನ ಎನ್ನುವ ತಾತ್ಸಾರ ಮತ್ತು ಅವಹೇಳನ ಅವರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮನೆಮಾಡಿತ್ತು.

“ಈಗ ಆ ದಿನಗಳನ್ನು ಅವಲೋಕಿಸಿದರೆ, ನಮ್ಮ ಚಳುವಳಿಯ ಅಪಕ್ವತೆಯೇ ಇಂತಹ ಧೋರಣೆಗೆ ಕಾರಣ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟ. ಚಾರಿತ್ರಿಕ ಭೌತವಾದೀ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಬಳಸಿ, ನಮ್ಮ ಭಾರತೀಯ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪರಂಪರೆಯ ವೈಶಾಲ್ಯವನ್ನು ಅರ್ಥ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಅಗತ್ಯ ಎನ್ನುವುದು ನಮಗಿನ್ನೂ ಅರ್ಥವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಇದು ಬೌದ್ಧಿಕ ಕುತೂಹಲದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮಾತ್ರ ಮುಖ್ಯವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ.  ಬದಲಾಗಿ, ನಮ್ಮ ಚಳುವಳಿಯ ಯಶಸ್ಸಿಗೂ ಇದು ಅವಶ್ಯಕವಾಗಿತ್ತು. ಇದನ್ನು ನಾವು ಅರ್ಥಮಾಡಿ ಕೊಳ್ಳದೇ ಹೋದಲ್ಲಿ, ತಲೆತಲಾಂತರಗಳಿಂದ ನಮ್ಮ ಜನ ಕುರುಡಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ನಂಬಿಕೆಯ ಮೇಲೆ ಮಾರ್ಕ್ಸವಾದೀ ತತ್ತ್ವಗಳನ್ನೂ ಹೇರಬಹುದಿತ್ತೇ ಹೊರತು ಬೇರೇನೂ ಆಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಭಾರತಕ್ಕೆ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಬಂದ ಮೇಂತೂ ನಮ್ಮ ನೈತಿಕ ಸ್ಥೈರ್ಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ನಮ್ಮ ದಾರ್ಶನಿಕ ಪರಂಪರೆಯ ಮೇಲಿನ ಕುರುಡು ವ್ಯಾಮೋಹದ ಅವಶ್ಯಕತೆಯೂ ನಮಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಇಂತಹ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಅವಶ್ಯಕತೆ ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿಯೇ ಇದೆ. ಜೊತೆಗೆ, ನಮ್ಮ ದಾರ್ಶನಿಕ ಪರಂಪರೆಯು ಪ್ರಾಚೀನ ಭಾರತೀಯ ಸಮಾಜವು ಹಿಂದುಳಿದಿದ್ದ ಹಂತದಲ್ಲಿದ್ದಾಗ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡಿದ್ದು ಅನ್ನುವ ಒಂದೇ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ಅದನ್ನು ದ್ವೇಷಿಸುವ ಮನೋಭಾವ ತೀರಾ ಅಸಹಜವಾದದ್ದು.

“ನಮ್ಮ ಪುರಾತನ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನಿಗಳಲ್ಲಿ ಹಲವರು ಇಂದು ನಾವು ಸಮರ್ಥಿಸುತ್ತಿರುವ ನಿಲುವನ್ನು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಥಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.  ಮಾರ್ಕ್ಸ್‌ವಾದಿಗಳಾದ ನಾವು ಇಂದು ವಿರೋಧಿಸುತ್ತಿರುವ ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳನ್ನು, ಅವರು ಅಂದು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ವಿರೋಧಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಈಗ ಭಾರತೀಯ ದರ್ಶನದ ಹಲವಾರು ಚಿಂತನೆಗಳನ್ನು ನಮ್ಮ ಚಳುವಳಿಗೆ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದಾದ ಸಾಧ್ಯತೆಗಳಿವೆ.  ಹೀಗಿರುವಾಗ ಭಾರತೀಯ ತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಕೇವಲ ಸಂಪ್ರದಾಯವಾದಿಗಳು ಹಾಗು ಮತಾಂಧರ ಕೈಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿ ಕೂರುವುದು ಖಂಡಿತಾ ನಮ್ಮ ಚಳುವಳಿಯ ಪ್ರಬುದ್ಧತೆಯ ಲಕ್ಷಣವಲ್ಲ, ನಮಗೆ ರಾಜಕೀಯ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಸಿಕ್ಕ ಮೇಲೆ, ಇಂದಿನ ದಾರ್ಶನಿಕ ಅಗತ್ಯದ ದೃಷ್ಟಿ ಯಿಂದ ನಮ್ಮ ಭಾರತೀಯ ದಾರ್ಶನಿಕ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಅವಶ್ಯಕತೆ ಇದೆ. ಅದನ್ನು ನಮ್ಮ ಭಾರತೀಯ ಜನತೆಯ ವಿಮೋಚನೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ  ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಅವಶ್ಯಕತೆಯೂ ಇದೆ. ಇಂದಿನ ನಮ್ಮ ಹೋರಾಟದ ಜಾಗತಿಕ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ದರ್ಶನವನ್ನು ಸಮಾಜವಾದ ಹಾಗೂ ಜಾಗತಿಕ ಶಾಂತಿಗಾಗಿ ಗ್ರಹಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾದ ತುರ್ತಿದೆ.”

ಬಹುಶಃ ದೇವಿಪ್ರಸಾದರ ಈ ಮಾತುಗಳು ಅವರ ಬದುಕನ್ನು ಸಮರ್ಥವಾಗಿ ಕಟ್ಟಿಕೊಡುತ್ತದೆ. ಅವರ ಅಧ್ಯಯನದ ದಿಕ್ಕನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

ಅಧ್ಯಯನದ ವಿಧಾನ

ಮಾರ್ಕ್ಸ್‌ವಾದ ಇವರು ಬದುಕನ್ನು ನೋಡುವ ಕಿಂಡಿಯಾಯಿತು ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ಹಾಗೂ ಅದರ ಸಾಕಾರಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇವರ ಹೋರಾಟ ಮತ್ತು ಅಧ್ಯಯನ ಎಂಬುದು ಕೂಡ ಸ್ಪಷ್ಟ. ಇವರೆಡೂ ಚಿಕ್ಕವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಇವರಿಗೆ ಜೊತೆಗಾರರಾದವು. ಇವು ಕೊನೆಯವರೆಗೂ ಇವರ ಆಪ್ತಗೆಳೆಯರಾಗೇ ಉಳಿದವು. ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಯಾಗಿದ್ದಾಗ, ಆಗ ಕಮ್ಯುನಿಸ್ಟ್ ಪಕ್ಷದ ನಾಯಕರಾಗಿದ್ದ ಪಿ.ಸಿ. ಜೋಷಿಯವರನ್ನು ದೇವಿಪ್ರಸಾದರು  ಒಮ್ಮೆ ಕೇಳಿದರು: “ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ನಾನು ಏನು ಕೆಲಸ ಮಾಡಲಿ?” ಅವರೆಂದರು: “ನೀನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ವ್ಯಾಸಂಗ ಮಾಡಿ ಮೊದಲ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದು ಕಮ್ಯುನಿಸ್ಟರಿಗೆ ಹೆಮ್ಮೆ ಉಂಟು ಮಾಡು. ಅಮೇಲೆ ವ್ಯಾಸಂಗ ಮುಂದುವರೆಸಿ ನಮಗೆಲ್ಲಾ ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರದ ಆಳ ವಾದ ತಿಳುವಳಿಕೆ ನೀಡು.” ಅದರಂತೆಯೇ ಇವರು ವ್ಯಾಸಂಗ ಮುಗಿಸಿ, ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಆಳವಾಗಿ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿ, ಸರ್ದೇಸಾಯಿ, ಡಾ. ಅಧಿಕಾರಿ, ಇ.ಎಂ.ಎಸ್, ಬಿ.ಟಿ. ರಣದಿವೆ ಇತ್ಯಾದಿ ನಾಯಕರಿಗೆ ಕೂಡ ಅವರು ಅನೌಪಚಾರಿಕವಾದ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಕ ರಾಗಿದ್ದರು.

೧೯೪೦ರಲ್ಲಿ ಮುಂಬಯಿಯ ಖಾಲ್ಸಾ ಕಾಲೇಜಿನಲ್ಲಿ ಅಧ್ಯಾಪನ ವೃತ್ತಿಯೊಂದಿಗೆ ತಮ್ಮ ವೃತ್ತಿ ಜೀವನವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದ ಇವರು, ನಂತರ ಕಲ್ಕತ್ತಾದ ಸಿಟಿ ಕಾಲೇಜಿನಲ್ಲಿ ಅಧ್ಯಾಪಕರಾಗಿದ್ದುಕೊಂಡು ಅಧ್ಯಯನ, ಸಂಶೋಧನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಕೊಂಡರು.  ಅದರ ಜೊತೆಜೊತೆಗೆ, ತಾವು ಕಂಡುಕೊಂಡಿದ್ದನ್ನು ಬರವಣಿಗೆಗೆ ಇಳಿಸುತ್ತಾ ನಿರಂತರ ವಾಗಿ ಕಾರ್ಯಪ್ರವೃತ್ತರಾದರು. ೧೯೭೦ರ ಕೊನೆಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಬಿಟ್ಟು, ಪೂರ್ಣಪ್ರಮಾಣದ ಸಂಶೋಧನೆಯಲ್ಲಿ ತಮ್ಮನ್ನು ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡರು.

ದಾಸ್‌ಗುಪ್ತ, ರಾಧಾಕೃಷ್ಣನ್ ಅವರಂತಹ ಗುರುಗಳ ಗರಡಿಯಲ್ಲಿ ಇವರು ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರ ಕಲಿತರು. ಆದರೆ ತಮ್ಮ ಮಾರ್ಕ್ಸ್‌ವಾದೀ ಶ್ರದ್ಧೆಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ಹಾಗೇ ಉಳಿಸಿಕೊಂಡರು. ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದಲ್ಲಿ ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರದ ಸ್ನಾತಕೋತ್ತರ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಯಾಗಿದ್ದಾಗ ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ದೇವಿಪ್ರಸಾದರನ್ನು ಡಾ. ರಾಧಾಕೃಷ್ಣನ್ ಆಗಾಗ್ಗೆ ಛೇಡಿಸುತ್ತಿದ್ದರಂತೆ: “ಏನಪ್ಪ ನಿನ್ನ ಗುರು ಮಾರ್ಕ್ಸ್ ಈ ಬಗ್ಗೆ ಏನು ಹೇಳು ತ್ತಾನೆ?” ಅದಾದ ನಲವತ್ತು ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ ಸಿಮ್ಲಾದ ಉನ್ನತ ಅಧ್ಯಯನ ಸಂಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ವಿಚಾರಗೋಷ್ಠಿಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಇಬ್ಬರ ಭೇಟಿ. ಆಗ ರಾಧಾಕೃಷ್ಣನ್ ಅಂದರು: “ಇಷ್ಟು ಶ್ರದ್ದೆಯಿಂದ ನೀನು ಮಾರ್ಕ್ಸ್‌ನನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿದೆ ಯೆಂದರೆ ಹೆಮ್ಮೆ ಪಡಬೇಕಾದ ವಿಷಯವೇ ಸರಿ.” ಈ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದಾಗಿಯೇ ತಮಗೆ ಅಧ್ಯಯನ ಸಾಧ್ಯವಾದದ್ದು ಎಂಬುದು ಅವರ ನಂಬಿಕೆ. “ಈ ಶ್ರದ್ಧೆ ಇಲ್ಲದೇ ಹೋಗಿ ದ್ದರೆ, ನನ್ನದು ಶುಷ್ಕ ಪಾಂಡಿತ್ಯವಾಗಿಬಿಡುತ್ತಿತ್ತು” ಎಂದು ಒಂದು ಕಡೆ ಹೇಳಿಕೊಂಡಿ ದ್ದಾರೆ.

ಮಾರ್ಕ್ಸ್‌ವಾದ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಒಂದಲ್ಲ ಒಂದು ದಿನ ಆಳುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಇವರ ಬಲವಾದ ನಂಬಿಕೆಯಾಗಿತ್ತು. ಒಮ್ಮೆ ಬಲ್ಗೇರಿಯಾದಲ್ಲಿ ಅಂತರರಾಷ್ತ್ರೀಯ ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರ ಒಂದು ಸಮ್ಮೇಳನ. ಕಡೆಯ ಬಹಿರಂಗ ಅಧಿವೇಶನದಲ್ಲಿ ಇಂಗ್ಲೆಂಡಿನ ಖ್ಯಾತ ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ ಎ.ಜೆ. ಏಯರ್ ಮಾತನಾಡಿ ಮಾರ್ಕ್ಸ್‌ವಾದವನ್ನು ಹಂಗಿಸಿದರು.  ಅವರ ನಂತರ ಮಾತನಾಡಿದ ದೇವಿಪ್ರಸಾದರು ಹೇಳಿದರು: “ಮೊದಲು ಮಾತನಾಡಿದವರ ಹೆಸರು ನನಗೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಗೊತ್ತಾಗಲಿಲ್ಲ. ಆತ ಇಂಗ್ಲೆಂಡಿನವರೆಂದು ಮಾತ್ರ ಗೊತ್ತಾಯಿತು.  ಆ ಸಣ್ಣ ದ್ವೀಪವೂ ಸೇರಿದಂತೆ ಪ್ರಪಂಚವೆಲ್ಲಾ ಮಾರ್ಕ್ಸ್‌ವಾದಕ್ಕೆ ತಲೆಬಗುವ ಕಾಲ ಬರುತ್ತದೆಂದು ನಮ್ರವಾಗಿ ನಾನು ಅವರಿಗೆ ಸೂಚಿಸ ಬಯಸುತ್ತೇನೆ.”

ಹಾಗಾಗಿ ಅಧ್ಯಯನಕ್ಕೆ ಇವರು ದ್ವಂದ್ವಾತ್ಮಕ ಭೌತವಾದೀ ಮಾರ್ಗ ಹಿಡಿದಿರುವುದು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವೇ. ಆದುದರಿಂದ ಇವರ ಅಧ್ಯಯನ ವಸ್ತುನಿಷ್ಠ ಅಲ್ಲ ಅನ್ನುವ ಆಕ್ಷೇಪಣೆ ಯನ್ನು ಯಾರಾದರೂ ಎತ್ತುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಈ ಬಗ್ಗೆ ಒಂದೆರಡು ಸ್ಪಷ್ಟನೆ ನೀಡುವುದು ಸೂಕ್ತವಾಗಬಹುದು. ದೇವಿಪ್ರಸಾದರು ತಮ್ಮ ಅಧ್ಯಯನ ಕ್ರಮ ವನ್ನು ಕುರಿತು ಲೋಕಾಯತ ಪುಸ್ತಕದ ಪ್ರವೇಶಿಕೆಯಲ್ಲಿ ವಿಶದವಾಗಿ ಚರ್ಚಿಸಿದ್ದಾರೆ.  ಪ್ರಾಚೀನ ಸಮಾಜದ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾದರೆ  ಕ್ರಿಯಾತ್ಮಕವಾದ  ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ ಅವಶ್ಯಕವಾಗುತ್ತದೆ. ಕ್ರಿಯಾತ್ಮಕ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ ಎಂದರೇನು? ಸಾಂಖ್ಯ ದರ್ಶನದ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿದ ಹಿರಿಯ ಸಂಶೋಧಕರಾದ ಕೃಷ್ಣಚಂದ್ರ ಭಟ್ಟಾಚಾರ್ಯ ಅವರ ಪ್ರಕಾರ, “ಕ್ರಿಯಾತ್ಮಕ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ ಅಂದರೆ, ಹಲವಾರು ದಾರ್ಶನಿಕ ಶಾಖೆಗಳಲ್ಲಿ ಈಗಾಗಲೇ ಇರುವುದನ್ನು ಹಿಗ್ಗಿಸುವುದಲ್ಲ. ಅದರಲ್ಲಿರುವ ಕೆಲವು ಮೂಲಭೂತ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಹೊಸದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಅದರ ಹೊಸ ಸಾಧ್ಯತೆಗಳನ್ನು ಕಂಡುಕೊಳ್ಳುವುದರ ಮೂಲಕ ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟ ದರ್ಶನದ ಭಂಡಾರಕ್ಕೆ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕ ಸೇರ್ಪಡೆಯನ್ನು ಮಾಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.”

ಆದರೆ ಇಂತಹ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯನ್ನು ಸಲೀಸಾಗಿ ಮಾಡಲು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.  ಇದಕ್ಕೆ ಉತ್ಕೃಷ್ಟವಾದ ಊಹನಾತ್ಮಕ ಜಾಣ್ಮೆ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.  ಜೊತೆಗೆ ಆ ದರ್ಶನಗಳಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲದ ಆಧುನಿಕ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಗಳನ್ನು ಅದರ ಮೇಲೆ ಹೇರುವ ಅಪಾಯವು ಇಂತಹ ಅಧ್ಯಯನದಲ್ಲಿ ಇದೆ.  ಆದರೆ ಪುರಾತನ ದಾರ್ಶನಿಕ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುವಾಗ ಈ ರೀತಿಯ ಊಹೆ ಅನಿವಾರ್ಯ. ಇದನ್ನು ಭಟ್ಟಾಚಾರ್ಯರಂತಹ ಹಿರಿಯ ವಿದ್ವಾಂಸರೂ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಇಂತಹ ಅಧ್ಯಯನವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಿನಿಷ್ಠ ಎಂದು ತಳ್ಳಿಹಾಕುವುದು ತಪ್ಪಾಗುತ್ತದೆ. ಯಾಕೆಂದರೆ ನಾವು ವಸ್ತುನಿಷ್ಠವಾಗಿದೆ ಅನ್ನುವ ಅಧ್ಯಯನಗಳೂ ಕೂಡ, ಅಂತಿಮವಾಗಿ ವ್ಯಕ್ತಿನಿಷ್ಠ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ.  “ವಿಶ್ಲೇಷಿಸುವ ಮನಸ್ಸು ಲೆಕ್ಕಹಾಕುವ ಯಂತ್ರವಲ್ಲ ಅಥವಾ ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ ಮಿದುಳೂ ಅಲ್ಲ. ವಿಶ್ಲೇಷಕ ಕೂಡ ಯೋಚಿಸಬಲ್ಲ ಜೀವಿ. ಹಾಗಾಗಿ ಅವನು ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ ಮಾಡುವ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅವನ ಸಿದ್ಧಾಂತ ಹಾಗೂ ನಿಲುವು ಇವುಗಳೂ ಕೂಡ ಅವನ ಆಲೋಚನಾ ಕ್ರಮವನ್ನು ಪ್ರಭಾವಿಸುತ್ತಿರುತ್ತವೆ.” ದಾಸ್‌ಗುಪ್ತ ಹಾಗೂ ರಾಧಾಕೃಷ್ಣನ್ ಅವರಂತಹ ವಿದ್ವಾಂಸರು ಕೂಡ ತಮ್ಮ ಭಾವನಾವಾದಿ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದ ಹಿನ್ನಲೆಯಲ್ಲೇ ನಮ್ಮ ದರ್ಶನಗಳನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಿಕೊಂಡಿರುವುದು.  ಹಾಗಾಗಿ ವ್ಯಕ್ತಿನಿಷ್ಠತೆ ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ಅನಿವಾರ್ಯ. ಅದು ತಪ್ಪೂ ಅಲ್ಲ. ಆದರೆ, ವಿಶ್ಲೇಷಕನ ನಂಬಿಕೆಗೆ ಅಧಾರವೇ ಇಲ್ಲ ಅಂತಾದರೆ ಅಥವಾ ದೃಷ್ಟಿಕೋನವನ್ನೇ ತಿರುಚಿಬಿಟ್ಟರೆ ಅಥವಾ ಅದನ್ನು ಅನ್ವಯಿಸುವುದು ಅನುಚಿತವಾಗಿದ್ದರೆ ಅದನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಮಾರ್ಕ್ಸ್‌ವಾದವನ್ನು ಅಧ್ಯಯನದ ಸೈದ್ಧಾಂತಿಕ ಚೌಕಟ್ಟೆಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಮೇಲೆ ಕೇವಲ ಕಳೆದು ಹೋಗಿರುವ ಸಿದ್ದಾಂತಗಳ ಪುನರ್ರಚನೆಯ ಕೆಲಸವನ್ನಷ್ಟೇ ಮಾಡಿದರೆ ಸಾಲದು. ಮಾರ್ಕ್ಸ್‌ವಾದವು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯ ಭೌತಿಕ ನೆಲೆಯನ್ನು ಕಂಡುಕೊಳ್ಳಬಯಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿ ಚಿಂತನೆಯನ್ನು ಅದರ ಚಾರಿತ್ರಿಕ ಸಂಬಂಧ ಹಾಗೂ ಗತಿಯ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಗ್ರಹಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಮಾರ್ಕ್ಸ್‌ವಾದಿ ಸಂಶೋಧಕನ ಕೆಲಸ ಕಷ್ಟದ್ದಾಗುತ್ತದೆ.

ಭೌತವಾದೀ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದಿಂದ ಅಧ್ಯಯನ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದ ದೇವಿಪ್ರಸಾದರಿಗೆ ಎರಡು ರೀತಿಯ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು ಎದುರಾಗುತ್ತವೆ. ಒಂದು: ಈವರೆಗೂ ಭಾರತೀಯ ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಕುರಿತಂತೆ ಯಾರೂ ವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾಗಿ ಭೌತವಾದೀ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡದೇ ಇರುವುದರಿಂದ ಇವರ ದಾರಿ ದುರ್ಗಮವಾಗುತ್ತದೆ.  ಎರಡನೆ ಯದು: ಇವರ ಅಧ್ಯಯನಕ್ಕೂ ಕೂಡ ಇವರು ಭಾವನಾವಾದಿ ನೆಲೆಯಿಂದ ಮಾಡಿ ರುವ ಅಧ್ಯಯನವನ್ನೇ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಆಧರಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.  ಭಾವನಾವಾದಿಗಳ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳು ಈಗಾಗಲೇ ಜನರಿಗೆ ಚಿರಪರಿಚಿತವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಭಿನ್ನವಾದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಮಂಡಿಸುವುದು ಸುಲಭದ ಕೆಲಸವಲ್ಲ. ಆದರೆ ದೇವಿ ಪ್ರಸಾದರು ಈ ಕೆಲಸವನ್ನು ತೀರಾ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯಿಂದ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ.

ದೇವಿಪ್ರಸಾದರ ಪ್ರಮುಖ ಕೃತಿಗಳು

ಇವರು ಸುಮಾರು ೬೦ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಇವರ ಅಧ್ಯಯನದ ಮುಖ್ಯ ಶೋಧನೆ ಐದು ಪ್ರಮುಖ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿವೆ ಎನ್ನಬಹುದು. ಉಳಿದ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಅಂಶಗಳೇ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ, ಬೇರೆ ಬೇರೆ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಪುನರುಕ್ತವಾಗಿವೆ.

ಇವರ ಮೊದಲ ಗ್ರಂಥ ಲೋಕಾಯತ (ಜುಲೈ೧೯೫೯). ದೇವಿಪ್ರಸಾದರಿಗೆ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಲೈಬ್ರರಿಯನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಆಸೆ ತುಂಬಾ ಇತ್ತು. ಜೊತೆಗೆ ಗ್ರೀಕ್ ಆಧ್ಯಯನದಲ್ಲಿ ಖ್ಯಾತರಾದ ಜಾರ್ಜ್ ಥಾಮ್ಸನ್‌ರ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಸಂಶೋಧನೆ ಮಾಡುವ ಆಸೆಯೂ ಇತ್ತು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ಲಂಡನ್ನಿಗೆ ಹೋದರು. ಅದು ಆರ್ಥಿಕವಾಗಿ ಇವರ ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ಸಂಕಷ್ಟದ ಸಮಯ.  ಆದರೆ ಇವ್ಯಾವುದೂ ಇವರ ಅಧ್ಯಯನಕ್ಕೆ ಅಡ್ಡಿಯಾಗಲಿಲ್ಲ,  ಅಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಚೀನ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಭೌತವಾದವನ್ನು ಕುರಿತು ಇವರು ನಡೆಸಿದ ವಿದ್ವತ್‌ಪೂರ್ಣ ಅಧ್ಯಯನದ ಫಲವೇ ಲೋಕಾಯತ ಉದ್ಗ್ರಂಥ.  ಇದು ಇವರಿಗೆ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಖ್ಯಾತಿಯನ್ನು ತಂದುಕೊಟ್ಟ ಕೃತಿ.  ಈ ಗ್ರಂಥಕ್ಕೆ ಮುನ್ನುಡಿ ಬರೆದ ಮತ್ತೋರ್ವ ಖ್ಯಾತ ಸಂಶೋಧಕ ವಾಲ್ಟರ್ ರೂಬೆನ್ ಅವರು ದೇವಿಪ್ರಸಾದರನ್ನು “ಚಿಂತನಾ ಸುಧಾರಕ” ಎಂದಿದ್ದಾರೆ.  ಕಳೆದು ಹೋಗಿದ್ದ ಲೋಕಾಯತ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಡುವ ಕೆಲಸವನ್ನು ಈ ಗ್ರಂಥದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಭಾರತೀಯ ದರ್ಶನವೆಂದರೆ ಕೇವಲ ಆತ್ಮ, ಮೋಕ್ಷ ಮುಂತಾದ ಕಲ್ಪನೆಗಳ ಚಿಂತನೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಮೊಟ್ಟಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಅಲ್ಲಗಳೆದು, ಅದನ್ನು ವಿರೋಧಿಸಿದ ಲೋಕಾಯತರ ಭೌತವಾದೀ ದರ್ಶನದ ಪರಿಚಯ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ.

ಲೋಕಾಯತ ದರ್ಶನಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಬರೆದ ಇವರ ಇನ್ನೊಂದು ಮಹತ್ವದ ಕೃತಿ, ಪಾಚೀನಭಾರತಲ್ಲಿ ಭೌತವಾದ.’  ಲೋಕಾಯತ ಗ್ರಂಥಕ್ಕೆ ಮುನ್ನುಡಿ ಬರೆದ ರೂಬೆನ್ ಅವರು ಕೇಳಿದ ಒಂದು ಪ್ರಶ್ನೆ ಈ ಗ್ರಂಥದ ರಚನೆಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು.  “ನಿಮ್ಮ ಲೋಕಾಯತ ಗ್ರಂಥದಲ್ಲಿ ಆ ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರದ ಮೂಲಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಎಲ್ಲಾ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಚರ್ಚಿಸಿದ್ದೀರಿ. ಆದರೆ, ಅವುಗಳನ್ನು ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಮಾಡುವ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ನೀವು ಅಷ್ಟೊಂದು ಉತ್ಸುಕರಾಗಿಲ್ಲ ಎಂದು ನನಗನ್ನಿಸಿದೆ. ಈ ದರ್ಶನದ ಮೂಲಭೂತ ಅಂಶಗಳ ತಾತ್ವಿಕ ಸಮರ್ಥನೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ ಎಂದು ನಿಮಗೆ ತೋರುತ್ತದೆಯೇ?” ಎಂದು ವಾಲ್ಟರ್ ರೂಬೆನ್ ಇವರನ್ನು ಕೇಳಿದರು. ಈ ಪ್ರಶ್ನೆ ದೇವಿಪ್ರಸಾದರನ್ನು ತುಂಬಾ ದಿನ ಕಾಡಿತು.  ಅದಕ್ಕೆ ಉತ್ತರವೇ ಈ ಗ್ರಂಥ.  ಆದರೆ ಈ ಗ್ರಂಥ ಮುಗಿಯುವ ವೇಳೆಗೆ ರೂಬೆನ್ ಇರಲಿಲ್ಲ.  ಸ್ವತಃ ತೀರಾ ಮೌಲಿಕ ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು ಬರೆಯುವುದರ ಜೊತೆಗೆ, ದೇವಿಪ್ರಸಾದ್ ಅಂಥವರನ್ನು ಕೆಣಕಿ ಇಂಥ ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು ಬರೆಸಬಲ್ಲ ಚೇತನ ನಮ್ಮನ್ನು ಅಗಲಿತ್ತು.

ಪ್ರಾಚೀನ ಭಾರತಲ್ಲಿ ಸಮಾಜ ಹಾಗೂ ವಿಜ್ಞಾನ(೧೯೭೭) ಇವರ ಮತ್ತೊಂದು ಗ್ರಂಥ. ಇದರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಚೀನ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ವಿಜ್ಞಾನದ ರೂಪುರೇಷೆಗಳನ್ನು, ಅದು ಎದುರಿಸಿದ ವಿರೋಧವನ್ನು ದಾಖಲಿಸುತ್ತಾರೆ. ಜೊತೆಗೆ ಆ ವಿರೋಧವನ್ನು ಮೀರಿ ಕೊಳ್ಳಲು ಅದು ಕಂಡುಕೊಂಡ ವಿಶಿಷ್ಟ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಚರ್ಚಿಸುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ವಿಜ್ಞಾನ ತನ್ನ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯ ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳಲು ನಿಜವಾದ ಕಾರಣವೇನು ಎನ್ನುವುದನ್ನು ಕುರಿತು ವಿವರವಾಗಿ ಚರ್ಚಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇವರು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಆಯುರ್ವೇದ ವನ್ನು ತಮ್ಮ ಅಧ್ಯಯನಕ್ಕೆ ಆರಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಯಾಕೆಂದರೆ ಅದೊಂದೇ ನಿಜವಾದ ಜಾತ್ಯತೀತವಾದ ಶಾಸ್ತ್ರವಾಗಿತ್ತು ಹಾಗೂ ಅದರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಕೃತಿಕ ವಿಜ್ಞಾನದ ಆಧುನಿಕ ಗ್ರಹಿಕೆಯ ಸ್ಪಷ್ಟ ಕುರುಹುಗಳನ್ನು ಕಾಣಬಹುದಾಗಿತ್ತು.

ಇವರ ಉದ್ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು, ದೀರ್ಘವಾದ ಸಂಶೋಧನೆಯನ್ನು ಓದಲಾಗದವರಿಗೆ ಎಂದು ಭಾರತೀಯ ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಕುರಿತು ಸ್ನೇಹಿತರ ಒತ್ತಾಸೆಗಾಗಿ ಬರೆದ ಸರಳ ಕೃತಿ ‘ಭಾರತೀಯದರ್ಶನಗಳು’ – ಒಂದು ಸರಳ ಪ್ರವೇಶಿಕೆ.’

ನಂತರ ಭಾರತೀಯ ತಾತ್ವಿಕ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಯಾವ ವಿಚಾರಧಾರೆಯನ್ನು ನಾವು ಪೋಷಿಸಬೇಕು ಯಾವುದನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಬೇಕಾಗಬಹುದು ಎಂಬುದನ್ನು ಕುರಿತ ೧೯೭೬ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾದ ‘ಭಾರತೀಯ ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಜೀವಂತವಾಗಿರುವುದ್ಯಾವುದು ಮತ್ತು ಯಾವುದು ಮೃತವಾಗಿದೆಎಂಬುದು ಇವರ ಇನ್ನೊಂದು ಮಹತ್ವಪೂರ್ಣ ಗ್ರಂಥ.

ಎಲ್ಲಾ ಬಗೆಯ ಸಂಶೋಧನೆಯ ಫಲವೂ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ತಲುಪಬೇಕು ಎಂದು ಹಂಬಲಿಸಿದ ಇವರು, ಮಕ್ಕಳಿಗಾಗಿ ಹಲವಾರು ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಜಾನ್ ಬರ್ (ತಿಳಿಯ ಬೇಕಾದ ವಿಷಯಗಳು) ಎಂಬ ಮಾಲಿಕೆಯಲ್ಲಿ ದೇವಿಪ್ರಸಾದರು ಮಕ್ಕಳಿಗಾಗಿ ೧೯೬೦ರಲ್ಲಿ ೧೦ ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದ್ದಾರೆ.  ಇಡೀ ಮಾಲಿಕೆಯ ಹಿಂದಿ ಆವೃತ್ತಿಯು ೧೯೬೬ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಗೊಂಡಿದೆ. ಆ ಮಾಲಿಕೆಯ ನಾಲ್ಕನೇ ಭಾಗವು ದರ್ಶನಗಳನ್ನು ಕುರಿತಾದದ್ದು. ಅದು ತೀರಾ ಸರಳವಾದ, ಸುಂದರವಾದ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನ ಬದುಕು-ಚಿಂತನೆಯ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ಪರಿಚಯ ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತದೆ. ಅದನ್ನು ಕನ್ನಡಕ್ಕೆ ಡಾ.ಜಿ ರಾಮಕೃಷ್ಣ ಅವರು ಅನುವಾದಿಸಿದ್ದಾರೆ.